Yetişkinde hiperaktivite: DEHB'de iç huzursuzluk

“Çocukken yerimde duramazdım, şimdi geçti.”

Bu cümle DEHB değerlendirmelerinde sık duyuluyor. Çoğu zaman da tam doğru değil. Koşmak, tırmanmak, masanın altına girmek geçmiş olabiliyor; hareket ihtiyacının kendisi ise genelde bir yere gitmiyor, içeri çekiliyor.

Ben zaten koşan çocuk değildim, o yüzden bu başlığın bana ait olduğunu uzun süre düşünmedim. Hiperaktivite kelimesini duyunca aklıma hep sınıfı dağıtan biri geliyordu. Oysa uzun bir toplantının sonunda neden bu kadar yorulduğumu, sessiz bir odada neden kıpırdanmadan duramadığımı hiç sormamıştım.

Bu yazı o içeri çekilmiş hareket hakkında: iç huzursuzluk.

Hiperaktivite yaşla ne oluyor

Takip çalışmaları, DEHB belirtilerinin genel olarak yaşla azalma eğiliminde olduğunu gösteriyor. Ama ne kadar azaldığı, “azalma”nın nasıl tanımlandığına çok bağlı.

Faraone, Biederman ve Mick'in (2006) takip çalışmalarını birleştiren meta analizi bunu net gösteriyor: yalnızca tam tanı ölçütlerini karşılayanlar sayıldığında 25 yaşında tablonun sürdüğü kişilerin oranı yaklaşık yüzde 15. Kısmi remisyonda olanlar, yani ölçütlerin bir kısmını karşılamaya devam edip hala zorlananlar da sayıldığında bu oran yaklaşık yüzde 65'e çıkıyor.

Daha yeni bir uzun izlem çalışması başka bir ayrıntı ekliyor: DEHB'nin seyri çoğu kişide düz bir çizgi izlemiyor, dönemler halinde dalgalanıyor (Sibley ve ark., 2022). İyi geçen yıllar ile belirtilerin geri geldiği yıllar birbirini izleyebiliyor.

Hiperaktivitenin en çok azalan tarafı dışa dönük hareket. İçeride kalan kısım ise yetişkin hayatında başka biçimlere bürünüyor.

Yetişkinde nasıl görünüyor

Hiperaktivite yetişkinlikte çoğu zaman şu biçimlerde fark ediliyor:

• Kıpırdanma. Ayak sallamak, parmakları masaya vurmak, kalemle oynamak, sandalyede sürekli pozisyon değiştirmek.
• Uzun oturmakta zorlanmak. Toplantı, uçak yolculuğu, sinema, uzun bir yemek. İlk yarım saatten sonra bedenin “kalk” demesi.
• Sürekli meşgul olma ihtiyacı. Boş oturmak rahatsız edici geliyor. Televizyon izlerken telefona bakmak, bir yandan başka bir iş yapmak.
• Hızlı ve çok konuşmak. Söz kesmek, cümlenin sonunu beklemeden cevaplamak.
• Kafanın içinde durmayan düşünceler. Uykuya dalmayı zorlaştıran, bir konudan diğerine atlayan zihin.
• Dinlenememek. Tatilde bile plan yapmak, “hiçbir şey yapmamak” gerektiğinde gerilmek.
• Hareketli işlere ya da hobilere yönelmek. Masa başı iş dayanılmaz gelirken sahada, ayakta ya da değişken ortamlarda çalışmak daha kolay geliyor.

Avrupa uzlaşı metni, yetişkinlerde hiperaktivitenin çoğu zaman öznel bir iç huzursuzluk olarak yaşandığını ve değerlendirmede bunun sorulması gerektiğini vurguluyor (Kooij ve ark., 2019).

Dışarıdan sakin görünen biri, içeride sürekli bir motor taşıyor olabilir.

İç huzursuzluk neye benziyor

İç huzursuzluk tarif etmesi zor bir his, çünkü görünür bir davranışa bağlı değil. Yetişkinlerin anlattıkları genelde şu cümlelerde birleşiyor:

• “İçimde bir şey sürekli çalışıyor.”
• “Oturabiliyorum ama oturmak için çaba harcıyorum.”
• “Rahatlamak için bile bir şey yapmam lazım.”
• “Sessizlikte kafamın sesi daha çok artıyor.”

Benimki en çok akşamları ve boş kaldığım anlarda beliriyor. Bir işi bitirdiğim anda, dinlenmek yerine bir sonraki işi arıyorum. Bunu uzun süre çalışkanlık sandım; şimdi şöyle görüyorum: dinlenmek bende kendiliğinden gelmiyor, öğrenmem gereken bir beceri.

Bu his kaygıyla karıştırılabiliyor. Aradaki fark çoğu zaman şurada: kaygıda huzursuzluğun bir konusu, bir endişesi var. DEHB'deki iç huzursuzlukta ise belirli bir konu yok; beden ve zihin sanki sürekli bir sonraki şeye geçmek istiyor.

İkisi birlikte de olabiliyor. Bu ayrımı DEHB ve anksiyete yazısında ayrıca ele aldım.

Neden sakin görünüyor

Yetişkinlerin çoğu, çocukluktan beri duydukları uyarılarla hareketi bastırmayı öğreniyor. Toplantıda ayağını sallamamak için bacak bacak üstüne atmak, elini meşgul etmek için not almak, kalkmak yerine su doldurmaya gitmek.

Bu bastırma çoğu zaman işe yarıyor ama bedava değil. Hareketi tutmak için harcanan çaba, dikkatten ve enerjiden çalıyor. Uzun bir toplantının sonunda duyulan aşırı yorgunluğun bir kısmı buradan geliyor.

Bende bunun en net göstergesi şuydu: bir saatlik bir toplantıdan, aynı sürede yaptığım zor bir işten daha yorgun çıkıyordum. İçerikte bir şey yoktu; yorgunluk oturmaktan geliyordu.

Bu da bir tür maskeleme.

Gündelik hayatta işe yarayan düzenlemeler

Hareket ihtiyacını tamamen bastırmak yerine ona kontrollü bir yer açmak genelde daha iyi sonuç veriyor.

Hareketi işin içine yerleştir. Telefon görüşmelerini yürüyerek yapmak, ayakta çalışılabilen bir masa kullanmak, okuma için sabit bir sandalye yerine hareket etmeye izin veren bir oturma biçimi seçmek.

Sessiz kıpırdanma araçları kullan. Elde tutulan küçük bir nesne, stres topu, sessiz bir kıpırdatma aracı. Bu araçlar dikkati dağıtmaktan çok, fazla hareket enerjisini sessiz bir kanala aktarıyor. Sözlükte kıpırdatma aracı başlığına bakabilirsin.

Uzun oturma sürelerini böl. Toplantıların ya da çalışma bloklarının arasına kısa kalkma molaları koymak. İş yerinde bunu bir düzenleme olarak istemek de mümkün; ayrıntısı iş hayatında DEHB yazısında.

Düzenli fiziksel hareket. Egzersizin DEHB belirtilerine iyi geldiği bildiriliyor, iç huzursuzluk için de en doğal çıkış yollarından biri. Çerçevesi DEHB ve hareket yazısında.

Akşam için boşaltma zamanı ayır. Kafanın içindeki hareket en çok yatınca artıyor. Uykudan önce yazıya dökmek ya da kısa bir yürüyüş, zihni yavaşlatmaya yardım edebiliyor.

Değerlendirmede ne sorulur

Yetişkin değerlendirmesinde klinisyen genelde hareketin kendisinden çok şunları merak ediyor:

• Çocuklukta hareketlilik nasıl görünüyordu?
• Uzun süre oturmak ne kadar zorlayıcı?
• İçeride bir huzursuzluk hissi var mı, ne zaman artıyor?
• Hareket etmeyi bastırmak için neler yapılıyor?
• Bu durum işi, ilişkileri ya da uykuyu nasıl etkiliyor?

Toplum örneklemindeki çalışmalar, yetişkin DEHB'nin sanıldığından yaygın olduğunu ve çoğu zaman tanı almadan sürdüğünü gösteriyor (Kessler ve ark., 2006). Hareketliliğin yaşla “geçtiği” varsayımı, bu gözden kaçmanın sebeplerinden biri.

Bunu tanımak ne değiştiriyor

Hiperaktivite yetişkinlikte çoğu zaman yok olmuyor, içe dönüyor. Koşan çocuk, ayağını sallayan, oturmakta zorlanan ve kafasının içinde bir motor taşıyan yetişkine dönüşüyor.

Bunu tanımak iki işe yarıyor. Birincisi, değerlendirmede neye bakılacağını netleştiriyor: “yerimde duramıyor muyum” değil, “oturmak bana kaça mal oluyor”.

İkincisi, hareket ihtiyacıyla savaşmak yerine ona kontrollü bir yer açmayı mümkün kılıyor. Ben yıllarca bu enerjiyi bastırmaya çalıştım ve bastırdığım her saat başka bir yerden çıktı: geceleri uyuyamamak, sürekli yeni bir işe başlamak, hiç durmadan bir şey yapmak. Şimdi ona bir yer veriyorum. Yürüyerek konuşuyorum, uzun toplantıları bölüyorum, akşam kafamdakini yazıya döküyorum.

Hala sessiz bir odada rahat oturamıyorum. Ama artık bunun bir karakter kusuru değil, bir ihtiyaç olduğunu biliyorum ve ihtiyaçlarla çalışmak, kusurlarla çalışmaktan çok daha kolay.