Yetişkinde hiperaktivite: DEHB'de iç huzursuzluk

"Çocukken yerimde duramazdım, şimdi geçti."

Bu cümle DEHB değerlendirmelerinde sık duyuluyor. Çoğu zaman da tam doğru değil. Koşmak, tırmanmak, masanın altına girmek geçmiş olabiliyor; hareket ihtiyacının kendisi ise genelde bir yere gitmiyor, içeri çekiliyor.

Bu yazı o içeri çekilmiş hareket hakkında: iç huzursuzluk.

Hiperaktivite yaşla ne oluyor

Takip çalışmaları, DEHB belirtilerinin genel olarak yaşla azalma eğiliminde olduğunu gösteriyor. Ama bu azalmanın ne kadar olduğu, "azalma"nın nasıl tanımlandığına çok bağlı.

Faraone, Biederman ve Mick'in (2006) takip çalışmalarını birleştiren meta analizi bunu net gösteriyor: yalnızca tam tanı ölçütlerini karşılayanlar sayıldığında 25 yaşında süren tablo oranı yaklaşık yüzde 15. Kısmi remisyonda olanlar, yani ölçütlerin bir kısmını karşılamaya devam edip hâlâ zorlananlar da sayıldığında bu oran yaklaşık yüzde 65'e çıkıyor.

Daha yeni bir uzun izlem çalışması başka bir ayrıntı ekliyor: DEHB'nin seyri çoğu kişide düz bir çizgi izlemiyor, dönemler hâlinde dalgalanıyor (Sibley ve ark., 2022). İyi geçen yıllar ile belirtilerin geri geldiği yıllar birbirini izleyebiliyor.

Hiperaktivitenin azalan tarafı en çok dışa dönük hareket. İçeride kalan kısım ise yetişkin hayatının içinde başka biçimlere bürünüyor.

Yetişkinde nasıl görünüyor

Hiperaktivite yetişkinlikte çoğu zaman şu biçimlerde fark ediliyor:

• Kıpırdanma. Ayak sallamak, parmakları masaya vurmak, kalemle oynamak, sandalyede sürekli pozisyon değiştirmek.
• Uzun oturmakta zorlanmak. Toplantı, uçak yolculuğu, sinema, uzun bir yemek. İlk yarım saatten sonra bedenin "kalk" demesi.
• Sürekli meşgul olma ihtiyacı. Boş oturmak rahatsız edici geliyor. Televizyon izlerken telefona bakmak, bir yandan başka bir iş yapmak.
• Hızlı ve çok konuşmak. Söz kesmek, cümlenin sonunu beklemeden cevaplamak.
• Kafanın içinde durmayan düşünceler. Uykuya dalmayı zorlaştıran, bir konudan diğerine atlayan zihin.
• Dinlenememek. Tatilde bile plan yapmak, "hiçbir şey yapmamak" gerektiğinde gerilmek.
• Hareketli işlere ya da hobilere yönelmek. Masa başı iş dayanılmaz gelirken sahada, ayakta ya da değişken ortamlarda çalışmak daha kolay geliyor.

Avrupa uzlaşı metni, yetişkinlerde hiperaktivitenin çoğu zaman öznel bir iç huzursuzluk olarak yaşandığını ve değerlendirmede bunun sorulması gerektiğini vurguluyor (Kooij ve ark., 2019).

Dışarıdan sakin görünen biri, içeride sürekli bir motor taşıyor olabilir.

İç huzursuzluk neye benziyor

İç huzursuzluk tarif etmesi zor bir his, çünkü görünür bir davranışa bağlı değil. Yetişkinlerin anlattıkları genelde şu cümlelerde birleşiyor:

• "İçimde bir şey sürekli çalışıyor."
• "Oturabiliyorum ama oturmak için çaba harcıyorum."
• "Rahatlamak için bile bir şey yapmam lazım."
• "Sessizlikte kafamın sesi daha çok artıyor."

Bu his kaygıyla karıştırılabiliyor. Aradaki fark çoğu zaman şurada: kaygıda huzursuzluğun bir konusu, bir endişesi var. DEHB'deki iç huzursuzlukta ise belirli bir konu yok; beden ve zihin sanki sürekli bir sonraki şeye geçmek istiyor.

İkisi birlikte de olabiliyor. Bu ayrımı DEHB ve anksiyete yazısında ayrıca ele aldım.

Neden sakin görünüyor

Yetişkinlerin çoğu, çocukluktan beri duydukları uyarılarla hareketi bastırmayı öğreniyor. Toplantıda ayağını sallamamak için bacak bacak üstüne atmak, elini meşgul etmek için not almak, kalkmak yerine su doldurmaya gitmek.

Bu bastırma çoğu zaman işe yarıyor ama bedava değil. Hareketi tutmak için harcanan çaba, dikkatten ve enerjiden çalıyor. Uzun bir toplantının sonunda duyulan aşırı yorgunluğun bir kısmı buradan geliyor.

Bu da bir tür maskeleme.

Gündelik hayatta işe yarayan düzenlemeler

Hareket ihtiyacını tamamen bastırmak yerine ona kontrollü bir yer açmak genelde daha iyi sonuç veriyor.

Hareketi işin içine yerleştir. Telefon görüşmelerini yürüyerek yapmak, ayakta çalışılabilen bir masa kullanmak, okuma için sabit bir sandalye yerine hareket etmeye izin veren bir oturma biçimi seçmek.

Sessiz kıpırdanma araçları kullan. Elde tutulan küçük bir nesne, stres topu, sessiz bir kıpırdatma aracı. Bu araçlar dikkati dağıtmaktan çok, fazla hareket enerjisini sessiz bir kanala aktarıyor. Sözlükte kıpırdatma aracı başlığında.

Uzun oturma sürelerini böl. Toplantıların ya da çalışma bloklarının arasına kısa kalkma molaları koymak. İş yerinde bunu bir düzenleme olarak istemek de mümkün; ayrıntısı iş hayatında DEHB yazısında.

Düzenli fiziksel hareket. Egzersizin DEHB belirtileri üzerindeki olumlu etkisi bildiriliyor ve iç huzursuzluk için en doğal çıkış yollarından biri. Çerçevesi DEHB ve hareket yazısında.

Akşam için boşaltma zamanı ayır. Kafanın içindeki hareket en çok yatınca artıyor. Uykudan önce yazıya dökmek ya da kısa bir yürüyüş, zihni yavaşlatmaya yardım edebiliyor.

Değerlendirmede ne sorulur

Yetişkin değerlendirmesinde klinisyen genelde hareketin kendisinden çok şunları merak ediyor:

• Çocuklukta hareketlilik nasıl görünüyordu?
• Uzun süre oturmak ne kadar zorlayıcı?
• İçeride bir huzursuzluk hissi var mı, ne zaman artıyor?
• Hareket etmeyi bastırmak için neler yapılıyor?
• Bu durum işi, ilişkileri ya da uykuyu nasıl etkiliyor?

Toplum örneklemindeki çalışmalar, yetişkin DEHB'nin sanıldığından yaygın olduğunu ve çoğu zaman tanı almadan sürdüğünü gösteriyor (Kessler ve ark., 2006). Hareketliliğin yaşla "geçtiği" varsayımı, bu gözden kaçmanın sebeplerinden biri.

Özet

Hiperaktivite yetişkinlikte çoğu zaman yok olmuyor, içe dönüyor. Koşan çocuk, ayağını sallayan, oturmakta zorlanan ve kafasının içinde bir motor taşıyan yetişkine dönüşüyor.

Bunu tanımak iki işe yarıyor: hem değerlendirmede neye bakılacağını netleştiriyor, hem de hareket ihtiyacına savaşmak yerine ona kontrollü bir yer açmayı mümkün kılıyor.