Dikkat eksikliği nedir? DEHB ile aynı şey mi?

Bir kelime düşünün: herkesin kullandığı, herkesin anladığını sandığı ve tıbbi karşılığı tam olarak o olmayan bir kelime.

Dikkat eksikliği tam olarak böyle bir kelime.

Bu yazı o kelimenin neyi karşıladığını, neyi karşılamadığını ve karışıklığın nereden geldiğini anlatıyor.

Belirti mi, tanı mı

En kısa cevap şu: dikkat eksikliği bir belirti.

Tanının resmi adı Dikkat Eksikliği ve Hiperaktivite Bozukluğu. Kısaltması DEHB. Yani dikkat eksikliği, tanının içindeki iki başlıktan biri; tanının kendisi değil.

Bu ayrım önemli, çünkü belirti ile tanı farklı şeyler. Ateş bir belirti; ateşe yol açan onlarca tablo var. Dikkat dağınıklığı da bir belirti ve aynı şekilde pek çok sebeple ortaya çıkabiliyor.

Birisi "bende dikkat eksikliği var" dediğinde söylediği şey genellikle doğru. Ama bu cümle hangi tablonun olduğunu söylemiyor.

Halk dilinde ne kastediliyor

Gündelik konuşmada dikkat eksikliği denildiğinde kastedilen şey çoğu zaman belli: hareketli olmayan, ortalığı dağıtmayan, sessizce dalıp giden bir zorlanma biçimi.

Bu tablonun tıbbi karşılığı var: DEHB'nin dikkatsiz ağırlıklı sunumu.

Böyle bir kişi derste gürültü çıkarmıyor, toplantıda söz kesmiyor, yerinde duramama şikayeti üretmiyor. Zorlandığı yer başka: işleri yarım bırakıyor, ayrıntıları kaçırıyor, eşyalarını kaybediyor, konuşulanı duyup aklında tutamıyor.

Dikkatsiz tip yazısında bu sunumu ayrıntılı ele aldım. Burada vurgulamak istediğim şey, halk dilindeki kullanımın aslında gerçek bir şeyi işaret ettiği. Yanlış olan kelime değil, kelimenin tanı adı sanılması.

Adın tarihi

Karışıklığın bir kısmı sınıflandırmanın kendi geçmişinden geliyor.

Tablo tıp literatüründe uzun süredir tanımlı. Dikkatsiz, hareketli ve dürtüsel çocuklar 19. yüzyıldan beri anlatılıyor ve 20. yüzyıl boyunca farklı adlarla sınıflandırıldı.

Önemli kırılma, dikkatin merkeze alınmasıyla oldu. Daha önce hareketlilik ön plandaydı; sonra asıl zorlanmanın dikkat düzenlemesinde olduğu düşünülmeye başlandı ve tablo buna göre yeniden adlandırıldı. Hiperaktivitenin öne çıkmadığı biçim için ayrı bir alt başlık tanımlandı ve halk arasında DEB olarak bilinen kullanım buradan kaldı.

Sonraki düzenlemelerde bu ayrı başlık kaldırıldı. İki tablo tek bir tanı altında birleştirildi ve farklar alt tür ya da sunum biçimi olarak tanımlandı.

Bugün geçerli olan çerçevede üç sunum var: dikkatsiz ağırlıklı, hiperaktif ve dürtüsel ağırlıklı, birleşik. Üçü de aynı tanının içinde duruyor.

Yani DEB ayrı bir hastalık değil. Bir zamanlar ayrı sayılmış, sonra aynı başlığın altına alınmış bir tarif.

Ad neden hiperaktiviteyi içeriyor

Bu, dikkatsiz sunumu olan insanların en çok takıldığı yer.

Tanının adında hiperaktivite geçiyor ve hiç hareketli olmayan bir kişi kendini o adın içinde bulamıyor. "Ben hiperaktif değilim, o zaman bende bu olamaz" düşüncesi, geç tanının yaygın sebeplerinden biri.

İki şey söylemek gerekiyor.

Birincisi, tanı adı bir zorunluluk listesi değil. Adın içinde geçen her şeyin kişide bulunması gerekmiyor; sunum biçimleri tam olarak bu yüzden tanımlanmış durumda.

İkincisi, hiperaktivite yetişkinlikte çoğu zaman görünür olmaktan çıkıyor. Koşup tırmanan çocuk, ayağını sallayan ve kafasının içinde durmayan bir motor taşıyan yetişkine dönüşüyor. Buna iç huzursuzluk deniyor ve dışarıdan sakin görünen birinde de bulunabiliyor. İç huzursuzluk yazısında bunu ayrıca ele aldım.

Dikkat eksikliği yanlış bir ad mı

Bu konuda bir eleştiri var ve kısmen haklı buluyorum.

Eksik olan şey dikkatin miktarı değil. DEHB'li bir kişi ilgisini çeken bir işte saatlerce kalabiliyor; hatta bu yoğunluk ayrı bir başlık olarak inceleniyor. Hiperodak yazısında bunu anlattım.

Zorlanılan şey, dikkatin nereye gideceğinin seçilebilmesi ve orada tutulabilmesi. Yani bir miktar sorunu değil, bir yönlendirme sorunu.

Bu yüzden "dikkat düzenleme güçlüğü" gibi bir ifade tabloyu daha doğru anlatıyor. Ama tanı adı kolay değişmiyor ve değişse bile yıllarca iki ad birlikte dolaşıyor.

Dikkat dağınıklığının başka sebepleri

Bu kısım yazının en pratik bölümü.

Dikkat şikayeti tek başına DEHB'yi göstermiyor. Aynı tabloyu üretebilen başka başlıklar var ve bunların bir kısmı tedavi edilebilir durumlar.

Uyku. Uykusuzluk dikkati, dürtü kontrolünü ve duygu düzenlemeyi doğrudan bozuyor. Kronik uyku borcu olan bir kişide tablo DEHB'ye çok benziyor. Uyku yazısında bu ilişkiyi iki yönlü ele aldım.

Kaygı. Dikkat tehdide yöneldiğinde göreve ayrılan pay azalıyor. Dışarıdan dağınıklık gibi görünüyor. Anksiyete karşılaştırmasında ayrımı yazdım.

Depresyon. Enerji ve motivasyon düştüğünde odaklanma da düşüyor. Depresyon yazısında bu ayrımı ele aldım.

Travma. Benzer belirtiler üretiyor ve ayrımda en güçlü ipucu başlangıç zamanı. Travma karşılaştırmasında yazdım.

Bedensel sebepler. Tiroit işlev bozukluğu, demir ve B12 eksikliği, uyku apnesi. Bunlar kan tahlili ve hekim değerlendirmesiyle elenen başlıklar ve elenmesi gerekiyor.

Ayırıcı tanı denen şey tam olarak bu listeyi gözden geçirmek. İyi bir değerlendirmenin en atlanan kısmı da burası.

Ayırt eden şey ne

Yukarıdakilerin hepsi dikkat dağıtıyorsa, DEHB'yi diğerlerinden ne ayırıyor?

Üç şey.

Süreklilik. DEHB belirtileri çocukluktan beri süren bir örüntünün devamı. Belirli bir tarihte başlayan bir düşüş değil. Bu yüzden değerlendirmede on iki yaşından önceki döneme bakılıyor.

Yaygınlık. Belirtilerin en az iki ortamda görülmesi aranıyor. Yalnızca işte ya da yalnızca evde görülen bir zorlanma, başka bir açıklamaya işaret ediyor olabilir.

İşlev kaybı. Belirtinin varlığı yetmiyor; hayatı gerçekten bozuyor olması gerekiyor. Bu, sosyal medyada en çok atlanan ölçüt.

Üçünün birlikte değerlendirilmesi gerekiyor ve bu bir hekim işi. Tanı süreci yazısında adımları anlattım, hangi doktora gidileceğini ise ayrı bir yazıda ele aldım.

Herkes biraz dikkatsiz değil mi

Bu cümle sık duyuluyor ve içinde doğru bir şey var: belirtiler bir ölçüde herkeste bulunabiliyor.

Ama aynı şey neredeyse bütün psikiyatrik tanılar için geçerli. Herkes bazen üzülüyor; bu depresyonu tartışmalı hale getirmiyor.

Tanıyı belirleyen şey belirtinin varlığı değil; şiddeti, sürekliliği, kaç ortamda göründüğü ve hayatı ne kadar bozduğu. Mitler yazısında bu itirazı ve diğerlerini tek tek ele aldım.

Bana kalan

Bu kelimenin etrafındaki karışıklık masum görünüyor ama bir bedeli var.

Dikkat eksikliğini ayrı bir hastalık sanan biri, hiperaktif olmadığı için kendini DEHB'nin dışında tutuyor. Hiperaktiviteyi koşuşturmak olarak anlayan biri, iç huzursuzluğu hiç saymıyor. Dikkati bir miktar meselesi sanan biri de, saatlerce bir işe gömülebildiği için tablonun kendisine uymadığını düşünüyor.

Üçü de yıllar kaybettiriyor ve üçünün de kaynağı tanı adının kendisi.

Ben de bunların içinden geçtim. Yıllarca odaklanabildiğim şeyleri delil sayıp, odaklanamadıklarımı karakter kusuru saydım. İkisinin aynı tablonun iki yüzü olduğunu çok geç öğrendim.

Buradaki bilgi genel çerçevedir. Tanı ve tedavi kararları hekiminizle verilir.