Yetişkinlikte DEHB tanısı nereden alınır?

Randevu almam gerektiğine karar verdikten sonra haftalarca hiçbir şey yapmadım. Sebebi kararsızlık değildi; kime gideceğimi bilmiyordum.

İnternette aradığımda karşıma nöroloji de çıkıyordu, psikolog da, “DEHB merkezi” diye tanıtılan yerler de. Her biri farklı bir kapı gibi duruyordu ve yanlış kapıyı çalmaktan korktum. O korku beni gerçekten geciktirdi.

Cevabı aslında sade.

Branş seçimini ve randevu adımlarını hangi doktora gidilir yazısında ayrıca anlattım.

Kime gidilir

Yetişkin DEHB değerlendirmesini ve tanısını psikiyatri hekimi yapıyor. Randevu alırken aranacak bölüm erişkin psikiyatrisi.

Bazı ayrımlar işe yarıyor:

• Psikiyatrist hekimdir; tanı koyar ve ilaç yazabilir.
• Psikolog psikoterapi yürütür ve bazı testleri uygular; tanı koymaz, ilaç yazmaz.
• Nörolog DEHB tanısının olağan adresi değildir; başka bir nörolojik tablo düşünülüyorsa devreye girer.

Devlet hastanesi, üniversite hastanesi ya da özel; hangisine gideceğin erişim ve bekleme süresine göre değişiyor. Üniversite hastanelerinde yetişkin DEHB'ye özel ilgi duyan ekipler bulunabiliyor.

Bir de söylemeye değer bir şey var: her psikiyatri hekimi yetişkin DEHB'yle aynı ölçüde ilgilenmiyor. Randevu alırken “yetişkin DEHB değerlendirmesi için geliyorum” demek, hem senin hem karşı tarafın işini kolaylaştırıyor.

Görüşmede ne oluyor

Avrupa uzlaşı metninin (Kooij ve ark., 2019) tarif ettiği değerlendirme birkaç başlıktan oluşuyor:

Şimdiki belirtiler. Hangi belirtiler var, ne sıklıkta, ne zamandır.

Çocukluk öyküsü. Bu adım zorunlu. DEHB gelişimsel bir tablo olduğu için belirtilerin çocuklukta da bulunması aranıyor. Tanının çocuklukta konmuş olması gerekmiyor; belirtilerin o dönemde var olması gerekiyor. Sözlükte buna gelişimsel öykü deniyor.

İki ortam kuralı. Belirtilerin tek bir alanda değil, en az iki alanda görülmesi. Yalnızca işte zorlanmak yeterli sayılmıyor.

İşlevsellik. Belirtilerin hayatı ölçülebilir biçimde etkilemesi. Burada somut örnek isteniyor: kaçırılan teslimler, biten ilişkiler, yarım kalan eğitim.

Ayırıcı tanı. Tabloyu daha iyi açıklayan başka bir durum var mı. Katzman ve arkadaşlarının (2017) derlemesi, yetişkin DEHB'de eşlik eden başka bir tablonun bulunmasının kural olduğunu vurguluyor; bu yüzden kaygı, depresyon, uyku ve madde kullanımı da soruluyor. Sözlükte ayırıcı tanı maddesine bakabilirsin.

Ölçekler. Bir ya da birkaç ölçek doldurtulabiliyor. Bunlar değerlendirmeyi destekliyor, tek başına tanı koymuyor; neyi yapıp neyi yapamadıklarını internetteki DEHB testleri güvenilir mi yazısında anlattım.

Bir ölçek tanı koymuyor. Tanıyı koyan şey öykünün bütünü.

Yanına ne götürmeli

Süreci en çok hızlandırabileceğin yer burası. Görüşme sırasında hatırlamaya çalışmak yerine önceden hazırlamak çok işe yarıyor.

Çocukluğa dair belge. Karneler, öğretmen yorumları, “yetenekli ama dikkatsiz” tarzı notlar. Bunlar değerlendirmede güçlü veri sayılıyor.

Aile gözlemi. Seni çocukken tanıyan biri. NICE kılavuzu (NG87) mümkün olduğunda başka bir kaynaktan bilgi alınmasını öneriyor. Seninle gelemiyorsa, sorduğun birkaç soruya yazılı cevap da işe yarıyor.

Somut örnek listesi. Belirti adı saymak yerine yaşanmış olay anlatmak çok daha iyi sonuç veriyor. “Dikkatim dağınık” yerine “son bir yılda üç faturayı ödemeyi unuttum, iki randevu kaçırdım”.

Kendi zaman çizelgen. Hangi dönemde ne aksadı: okul, iş değişiklikleri, yarım bırakılanlar.

İlaç ve tanı öykün. Kullandığın ilaçlar, geçmiş tanılar, ailede bilinen tanılar.

Randevuyu almak da bir iş

Bunu atlamak istemiyorum, çünkü yazıların çoğu “psikiyatriste git” deyip geçiyor, oysa asıl takılınan yer orası.

Randevu almak birkaç adımlı bir işlem: sisteme girmek, bölüm seçmek, tarih bulmak, o tarihi takvime yazmak, o gün gitmek. Bu zincirin herhangi bir halkası kopunca iş altı ay geriye gidiyor ve bu çok tanıdık bir kopuş.

İşe yarayan birkaç şey:

• Randevuyu ertelemeden, kararı verdiğin anda almak.
• Alır almaz takvime yazmak ve bir gün öncesine hatırlatıcı koymak.
• Mümkünse birine söylemek; söz vermek, zinciri ayakta tutuyor.
• Hazırlık kağıdını randevudan haftalar önce başlatıp parça parça doldurmak.

Sağlık işlerini ertelemenin genel halini DEHB'de sağlık randevuları yazısında anlattım.

Sık sorulan birkaç şey

Ailemin gelmesi şart mı? Şart değil ama yardımcı oluyor. Gelemiyorsa, çocukluğuna dair birkaç somut soruyu yazılı olarak sorup cevabı götürmek de işe yarıyor.

Tanı konmadan da ilaç yazılır mı? Hayır. İlaç kararı tanıdan sonra ve hekimin değerlendirmesiyle veriliyor; bu yazıda doz ya da ilaç önerisi yok, olamaz da.

Çocukken tanı almadım, geç mi kaldım? Hayır. Tanının çocuklukta konmuş olması aranmıyor; belirtilerin o dönemde var olması aranıyor. Geç tanı alan yetişkinlerin büyük kısmı zaten bu durumda.

Görüşmede ağlarsam ne olur? Olur. Bu konuları ilk kez birine anlatmak çoğu kişide böyle oluyor ve değerlendirmeyi bozan bir şey değil.

Raporum olacak mı? Hekim gerekli görürse bir değerlendirme yazısı ya da rapor düzenleniyor. İş yerinde ya da okulda düzenleme talep edeceksen bunu görüşmede söylemelisin, çünkü sonradan istemek ayrı bir başvuru demek.

Ne kadar sürüyor

Tek görüşmede bitmeyebiliyor. İki ya da üç görüşmeye yayılması olağan; ayırıcı tanı için ek değerlendirme istenebiliyor.

Uzun sürmesi kötü işaret değil. Aksine, tek bir kısa görüşmede ve yalnızca bir ölçeğe bakılarak konan tanı, üzerine ikinci bir görüş almayı hak ediyor. Sürecin adım adım nasıl işlediğini yetişkin DEHB tanısı nasıl konur yazısında anlattım.

Nöropsikolojik test şart mı

Hayır. Bu testler dikkat ve yürütücü işlevler hakkında bilgi veriyor ama tanı koymuyor: DEHB olan bir kişi testlerde normal sonuç alabiliyor, olmayan biri düşük sonuç alabiliyor.

Hekim gerekli görürse istiyor. İstemediyse bu bir eksiklik değil.

Tanı çıkmazsa

Bu da olabilir ve süreç yine de boşa gitmiş olmuyor. Değerlendirme sırasında tabloyu açıklayan başka bir şey bulunabiliyor: uyku bozukluğu, kaygı, depresyon, tiroit ya da demir eksikliği. Bunların hepsi tedavi edilebilir.

Zorlanman gerçekse, adı ne olursa olsun ilgilenilmeyi hak ediyor.

Sonrasında

Adres erişkin psikiyatrisi. Süreç tek bir testle değil, çocukluğu da kapsayan ayrıntılı bir görüşmeyle yürüyor ve en çok işe yarayan hazırlık, belirti adları yerine yaşanmış örneklerle gitmek.

Tanıdan sonra gelen duygu çoğu kişinin beklediği gibi olmuyor; ben rahatlamayı bekledim, önce başka bir şey geldi. Tanı sonrası yas yazısında onu anlattım. Kime ne söyleyeceğin de ayrı bir karar; tanını açmak yazısında tarttım.