Yetişkinlikte DEHB tanısı nereden alınır?

En sık takılınan yer burası: kime gidileceğini bilmemek. Cevabı sade.

Kime gidilir

Yetişkin DEHB değerlendirmesini ve tanısını psikiyatri hekimi yapıyor. Randevu alırken aranacak bölüm erişkin psikiyatrisi.

Bazı ayrımlar işe yarıyor:

• Psikiyatrist hekimdir; tanı koyar ve ilaç yazabilir.
• Psikolog psikoterapi yürütür ve bazı testleri uygular; tanı koymaz, ilaç yazmaz.
• Nörolog DEHB tanısının olağan adresi değildir; başka bir nörolojik tablo düşünülüyorsa devreye girer.

Devlet hastanesi, üniversite hastanesi ya da özel; hangisine gideceğin erişim ve bekleme süresine göre değişiyor. Üniversite hastanelerinde yetişkin DEHB'ye özel ilgi duyan ekipler bulunabiliyor.

Görüşmede ne oluyor

Avrupa uzlaşı metninin (Kooij ve ark., 2019) tarif ettiği değerlendirme birkaç başlıktan oluşuyor:

Şimdiki belirtiler. Hangi belirtiler var, ne sıklıkta, ne zamandır.

Çocukluk öyküsü. Bu adım zorunlu. DEHB gelişimsel bir tablo olduğu için belirtilerin çocuklukta da bulunması aranıyor. Tanının çocuklukta konmuş olması gerekmiyor; belirtilerin o dönemde var olması gerekiyor.

İki ortam kuralı. Belirtilerin tek bir alanda değil, en az iki alanda görülmesi. Yalnızca işte zorlanmak yeterli sayılmıyor.

İşlevsellik. Belirtilerin hayatı ölçülebilir biçimde etkilemesi. Burada somut örnek isteniyor: kaçırılan teslimler, biten ilişkiler, yarım kalan eğitim.

Ayırıcı tanı. Tabloyu daha iyi açıklayan başka bir durum var mı. Katzman ve arkadaşlarının (2017) derlemesi, yetişkin DEHB'de eşlik eden başka bir tablonun bulunmasının kural olduğunu vurguluyor; bu yüzden kaygı, depresyon, uyku ve madde kullanımı da soruluyor.

Ölçekler. Bir ya da birkaç ölçek doldurtulabiliyor. Bunlar değerlendirmeyi destekliyor, tek başına tanı koymuyor.

Bir ölçek tanı koymuyor. Tanıyı koyan şey öykünün bütünü.

Yanına ne götürmeli

Bu, sürecin en çok hızlandırılabilir kısmı. Görüşme sırasında hatırlamaya çalışmak yerine önceden hazırlamak çok işe yarıyor.

Çocukluğa dair belge. Karneler, öğretmen yorumları, "yetenekli ama dikkatsiz" tarzı notlar. Bunlar değerlendirmede güçlü veri sayılıyor.

Aile gözlemi. Anne, baba ya da seni çocukken tanıyan biri. NICE kılavuzu (NG87) mümkün olduğunda başka bir kaynaktan bilgi alınmasını öneriyor. Yanında gelemiyorsa, sorduğun birkaç soruya yazılı cevap da işe yarıyor.

Somut örnek listesi. Belirti adı saymak yerine yaşanmış olay anlatmak çok daha iyi sonuç veriyor. "Dikkatim dağınık" yerine "son bir yılda üç faturayı ödemeyi unuttum, iki randevu kaçırdım".

Kendi zaman çizelgen. Hangi dönemde ne aksadı: okul, iş değişiklikleri, yarım bırakılanlar.

İlaç ve tanı öykün. Kullandığın ilaçlar, geçmiş tanılar, ailede bilinen tanılar.

Ne kadar sürüyor

Tek görüşmede bitmeyebiliyor. İki ya da üç görüşmeye yayılması olağan; ayırıcı tanı için ek değerlendirme istenebiliyor.

Uzun sürmesi kötü işaret değil. Aksine, tek bir kısa görüşmede ve yalnızca bir ölçeğe bakılarak konan tanı, üzerine ikinci bir görüş almayı hak ediyor.

Nöropsikolojik test şart mı

Hayır. Bu testler dikkat ve yürütücü işlevler hakkında bilgi veriyor ama tanı koymuyor: DEHB olan bir kişi testlerde normal sonuç alabiliyor, olmayan biri düşük sonuç alabiliyor.

Hekim gerekli görürse istiyor. İstemediyse bu bir eksiklik değil.

Tanı çıkmazsa

Bu da olabilir ve boşa gitmiş bir süreç olmuyor. Değerlendirme sırasında tabloyu açıklayan başka bir şey bulunabiliyor: uyku bozukluğu, kaygı, depresyon, tiroit ya da demir eksikliği. Bunların hepsi tedavi edilebilir.

Özet

Adres erişkin psikiyatrisi. Süreç tek bir testle değil, çocukluğu da kapsayan ayrıntılı bir görüşmeyle yürüyor.

En çok işe yarayan hazırlık, belirti adları yerine yaşanmış örnekler ve çocukluğa dair belgelerle gitmek.

Tanı sonrası dönemde ne olduğunu tanı sonrası yas yazısında anlattım.