DEHB'de unutkanlık normal mi?

Mutfağa gidiyorum, kapının önünde duruyorum ve niye geldiğimi bilmiyorum. Günde en az iki kez oluyor. Tanıdan önce bunu çok ciddiye alıyordum; “yirmi iki yaşında bu kadar unutkan olunur mu” diye düşünüyordum.

Şimdi bu unutkanlığın DEHB'nin tanı ölçütleri arasında sayıldığını biliyorum. Yani bir yan özellik değil, tablonun bir parçası.

Ama bu cevabın rahatlatıcı olduğu kadar tehlikeli bir tarafı da var: her unutkanlığı DEHB'ye yazmak, açıklanması gereken bir şeyi gözden kaçırmaya yol açabiliyor. Bu yazıda ikisine birden bakacağım.

Bu hangi tür unutkanlık

Ayrım şurada: DEHB'deki unutkanlık bir kayıt sorunu gibi çalışmıyor. Anılar silinmiyor. Zorlanan şey, bilgiyi kısa süre zihinde tutup üzerinde işlem yapabilme kapasitesi.

Kofler ve arkadaşlarının (2010) çalışması, DEHB'de çalışma belleği kapasitesinin daha sınırlı ölçüldüğünü gösteriyor. Willcutt ve arkadaşlarının (2005) 83 çalışmayı birleştiren meta analizi de yürütücü işlev ölçümlerinde tutarlı farklar bulunduğunu ortaya koyuyor. Etki büyüklükleri orta düzeyde kalıyor; yani bu testler tek başına bir tanı aracı olarak kullanılmıyor, tabloyu tarif etmeye yarıyor.

Gündelik hali şu:

• Odaya girip niye girdiğini unutmak.
• Cümlenin ortasında ne diyeceğini kaybetmek.
• Elinde bir şey tutarken başka bir işe başlayıp ilkini olduğu yerde bırakmak.
• Az önce okuduğun paragrafı hatırlamamak.
• Biri konuşurken cevabını kurup o sırada söylediklerini kaçırmak.

Sonuncusu bende en sık olanı ve en utandıranı. Çünkü dışarıdan bakınca dinlememek gibi görünüyor, oysa dinleme çabasının kendisi bilgiyi düşürüyor. Bu mekanizmayı çalışma belleği ve unutkanlık yazısında ayrıntılı anlattım.

Bilgi kaybolmuyor. Onu tutan el, arada başka bir şeye uzanınca bırakıyor.

En çok aksayan alan

Adı prospektif bellek: gelecekte bir şey yapmayı hatırlama becerisi.

DEHB'de en çok aksayan yer burası ve gündelik bedeli en yüksek olanı da bu:

• Faturayı ödemeyi hatırlamak.
• İlacı almayı hatırlamak.
• Söz verdiğin şeyi zamanında yapmak.
• Randevuya gitmek.

Buradaki zorluk bilgiyi bilmemek değil. Bilgiyi doğru anda gündeme getirememek. Faturanın var olduğunu biliyorum, son ödeme tarihini de biliyorum; bilmediğim şey, o tarihin geldiği gün bunun aklıma gelip gelmeyeceği.

Bu yüzden “unutmuşsan demek ki umursamıyorsun” cümlesi bu kadar canımı yakıyor. Umursamakla hatırlamak farklı sistemler ve ben umursadığım şeyleri de unutuyorum. Hatta bazen en çok umursadıklarımı, çünkü onları düşünmekten yapmayı unutuyorum.

Ne zaman endişelenmeli

Yazının en önemli kısmı burası ve atlanmasını istemiyorum.

DEHB'ye bağlı unutkanlığın tipik özellikleri:

• Çocukluktan beri var.
• Zaman içinde belirgin biçimde kötüleşmiyor.
• Yorgunluk, stres ve uykusuzlukta artıyor, dinlenince azalıyor.
• İlgi duyulan konularda çok daha az görülüyor.

Hekime başvurmayı gerektiren işaretler:

• Unutkanlık son dönemde başladıysa ve öncesi böyle değilse.
• Hızla kötüleşiyorsa.
• Tanıdık yerlerde yolunu kaybetmek ya da tanıdık kişileri tanıyamamak gibi belirtiler varsa.
• Kelime bulmakta belirgin ve yeni bir zorluk varsa.
• Yakınların değişimi senden daha çok fark ediyorsa.

Tedavi edilebilir başka sebepler de var ve bunlar sık atlanıyor: tiroit işlev bozukluğu, B12 ve demir eksikliği, uyku apnesi, depresyon, bazı ilaçların yan etkileri.

Yani “bende DEHB var” cevabı, yeni başlamış bir unutkanlığı açıklamaya yetmiyor. Tanı almış olmak başka bir sorun olmadığını göstermiyor ve bunu kendime de hatırlatmam gerekiyor.

Ne işe yarıyor

Burada işleyen mantık, belleği güçlendirmeye çalışmak yerine ona güvenmeyi bırakmak. Ben yıllarca tersini denedim: daha çok dikkat etmeye, daha çok odaklanmaya çalıştım. Hiçbiri tutmadı, çünkü sorun çabada değildi.

Her şey tek bir yere. İki liste tutan kişi ikisine de güvenmiyor ve yükü yine kafada taşıyor. Ayrıntısını tek liste kuralı yazısında anlattım.

Aklına geldiği anda yaz. “Sonra yazarım” cümlesi, o şeyi bir süre daha hatırlamak zorunda kalmak demek. Bende “sonra yazarım” dediğim şeylerin kaybolma oranı neredeyse yüzde yüz.

Görünür yerde tut. Dolaba giren şey yok oluyor. Sebebi nesne kalıcılığı ve çözümü eşyayı göz hizasına almak. Ayrıntısı görünür yer sistemi yazısında.

Otomatikleştir. Tekrar eden ödemeler için otomatik talimat, tekrar eden randevular için takvim. Bir kez kurulan sistem, her ay yeniden hatırlanan bir işten çok daha ucuz.

Tek giriş noktası. Anahtar, cüzdan ve kart tek bir yerde. Bu kural aramaya harcadığım süreyi tek başına yarıya indirdi. Eşya kaybetmenin mekanizmasını eşya kaybetme yazısında anlattım.

Hatırlatıcıyı işe bağla, saate değil. “Akşam 8'de fatura” hatırlatması geldiğinde başka bir şey yapıyorsam kapatıp unutuyorum. “Eve girince fatura” gibi bir bağ daha iyi tutuyor, çünkü zaten yapacağım bir hareketin üstüne biniyor.

Kapanmamış işi plana bağla. Bitiremediğin bir işi ne zaman sürdüreceğini yazmak bile o işin zihinde kapladığı yeri azaltıyor.

Sık yapılan hata: sistemi unuttuğun gün bırakmak

Benim en büyük hatam buydu. Sistem üç hafta çalışıyordu, bir gün listeye bakmayı unutuyordum ve “demek ki bu da tutmadı” deyip bırakıyordum.

Oysa hiçbir sistem yüzde yüz çalışmıyor. Yüzde seksen çalışan bir sistem, hiç olmayan bir sistemden kıyaslanamayacak kadar iyi. Kaçırdığın günü sistemin iflası değil, normal işleyişinin bir parçası say.

Şimdi şöyle düşünüyorum: listeye bakmayı unuttuğum gün, liste beni kurtarmıyor. Ama baktığım otuz günde kurtarıyor ve o otuz gün toplamda kazandırıyor.

Utanç kısmı

Unutkanlığın en ağır tarafı genelde unutulan şeyin kendisi olmuyor. Unuttuktan sonra kendine söylediklerin oluyor.

Dünya Federasyonu uzlaşı metni (Faraone ve ark., 2021), DEHB'nin işlevsellik üzerindeki geniş etkilerini ortaya koyarken bu ikincil yükü de tabloya dahil ediyor. Yani sonuç yalnızca kaçırılan randevulardan ibaret değil; kaçırdıktan sonra kendine ne dediğin de hesaba giriyor.

Bu tarafı DEHB'de utanç ve öz şefkat yazısında yazdım.

Ben artık unuttuğum şeyi fark ettiğimde tek bir soru soruyorum: bunun tekrar olmasını engelleyecek bir düzenek kurabilir miyim? Cevap evetse kuruyorum. Hayırsa geçiyorum. Arada kendime kızmak için ayrılmış bir adım yok ve o adımı çıkarmak, listelerden daha çok işime yaradı.