DEHB'de unutkanlık normal mi?
Herkes unutur, ama bu farklı bir unutkanlık. Nereden geldiği, hangi durumda başka bir şey aranması gerektiği ve neyin işe yaradığı.
Bu yazıda 6 bölüm var
Evet, normal. Daha doğrusu: beklenen.
Unutkanlık DEHB'nin tanı ölçütleri arasında sayılıyor. Yani bir yan özellik değil, tablonun parçası.
Bu hangi tür unutkanlık
Burada bir ayrım yapmak çok işe yarıyor, çünkü insanlar unutkanlığı duyunca bunama endişesine kapılabiliyor.
DEHB'deki unutkanlık bir kayıt sorunu değil. Anılar siliniyor değil. Zorlanan şey, bilgiyi kısa süre zihinde tutup üzerinde işlem yapabilme kapasitesi.
Kofler ve arkadaşlarının (2010) çalışması, DEHB'de çalışma belleği kapasitesinin daha sınırlı ölçüldüğünü gösteriyor. Willcutt ve arkadaşlarının (2005) meta analizi de yürütücü işlev alanındaki farkların tutarlı biçimde bulunduğunu ortaya koyuyor.
Gündelik hâli şu:
- Odaya girip niye girdiğini unutmak
- Cümlenin ortasında ne diyeceğini kaybetmek
- Bir şeyi elinde tutarken başka bir şeye başlayıp ilkini bırakmak
- Az önce okuduğun paragrafı hatırlamamak
Bilgi kaybolmuyor. Onu tutan el, arada başka bir şeye uzanınca bırakıyor.
En çok etkilenen alan
Adı prospektif bellek: gelecekte bir şey yapmayı hatırlama becerisi.
Bu, DEHB'de en çok aksayan alan ve gündelik sonuçları en pahalı olanı:
- Faturayı ödemeyi hatırlamak
- İlacı almayı hatırlamak
- Söz verdiğin şeyi zamanında yapmak
- Randevuya gitmek
Buradaki zorluk bilgiyi bilmemek değil. Bilgiyi doğru anda gündeme getirememek.
Bu yüzden "unutmuşsun demek ki umursamıyorsun" cümlesi bu kadar yanlış oluyor. Umursamakla hatırlamak farklı sistemler.
Ne zaman endişelenmeli
Bu, yazının en önemli kısmı.
DEHB'ye bağlı unutkanlığın tipik özellikleri:
- Çocukluktan beri var
- Zaman içinde belirgin biçimde kötüleşmiyor
- Yorgunluk, stres ve uykusuzlukta artıyor, dinlenince azalıyor
- İlgi duyulan konularda çok daha az
Hekime başvurmayı gerektiren işaretler:
- Unutkanlık son dönemde başladıysa ve öncesi böyle değilse
- Hızla kötüleşiyorsa
- Tanıdık yerlerde yolunu kaybetmek, tanıdık kişileri tanıyamamak gibi belirtiler varsa
- Kelime bulmakta belirgin zorluk varsa
- Yakınların değişimi senden daha çok fark ediyorsa
Ayrıca tedavi edilebilir başka sebepler de var ve bunlar sık atlanıyor: tiroit işlev bozukluğu, B12 ve demir eksikliği, uyku apnesi, depresyon, bazı ilaçların yan etkileri.
Yani "bende DEHB var" cevabı, yeni başlayan bir unutkanlığı açıklamak için yeterli değil.
Ne işe yarıyor
Burada işleyen mantık, belleği güçlendirmeye çalışmak yerine ona güvenmeyi bırakmak.
Her şey tek bir yere. İki liste tutan kişi ikisine de güvenmiyor ve yükü yine kafada taşıyor. Ayrıntısı tek liste kuralı yazısında.
Aklına geldiği anda yaz. "Sonra yazarım" demek, o şeyi hatırlamak zorunda kalmak demek.
Görünür yerde tut. Dolaba giren şey unutuluyor. Bunun sebebi nesne kalıcılığı ve çözümü eşyayı göz hizasına almak. Ayrıntısı görünür yer sistemi yazısında.
Otomatikleştir. Tekrar eden ödemeler için otomatik talimat, tekrar eden randevular için takvim. Bir kez kurulan sistem her ay yeniden hatırlanan bir işten çok ucuz.
Tek giriş noktası. Anahtar, cüzdan ve kart tek bir yere. Aramaya harcanan süreyi tek başına yarıya indiren kural.
Kapanmamış işi plana bağla. Bir işi bitiremiyorsan bile ne zaman yapacağını yazmak, o işin zihinde yer kaplamasını azaltıyor.
Utanç kısmı
Unutkanlığın en ağır tarafı genellikle unutulan şey olmuyor. Unuttuktan sonra kendine söylediklerin oluyor.
Dünya Federasyonu uzlaşı metni (Faraone ve ark., 2021), DEHB'nin işlevsellik üzerindeki etkilerini ortaya koyarken bu ikincil yükü de tabloya dahil ediyor. Yani sonuçları yalnızca kaçırılan randevular değil.
Bu tarafı DEHB'de utanç ve öz şefkat yazısında ele aldım.
Özet
DEHB'de unutkanlık beklenen bir belirti ve bellek kaybından farklı bir mekanizmadan geliyor. Çocukluktan beri var olması ve sabit seyretmesi tipik.
Sonradan başlayan ya da hızla kötüleşen unutkanlık ayrı bir mesele ve hekime danışılması gerekiyor.