Yetişkin DEHB tanısı nasıl konur: süreç adım adım

“Bende de var galiba” ile “tanı aldım” arasında bir süreç var ve bu süreç çoğu kişinin beklediğinden daha uzun.

Ben o cümleyi kurduktan sonra randevuya kadar geçen zamanda en çok iki şeyden korktum. Birincisi, bana “abartıyorsun” denmesinden. İkincisi, anlatacaklarımın yetmemesinden; çünkü hatırladıklarım dağınıktı ve elimde hiçbir belge yoktu.

Şimdi biliyorum ki sürecin nasıl işlediğini önceden bilmek, o korkunun büyük kısmını alıyor. Bu yazı onun için.

Hangi polikliniğe başvurulacağını, nörolojinin neden bu işi yapmadığını ve psikoloğun sürecin neresinde durduğunu hangi doktora gidilir yazısında adım adım anlattım.

Kim tanı koyuyor

Türkiye'de DEHB tanısını psikiyatri hekimleri koyuyor. Psikologlar değerlendirme ve test uygulayabiliyor, terapi verebiliyor; tanı ve ilaç kararı hekime ait. Nereye başvurulacağını yetişkinlikte DEHB tanısı nereden alınır yazısında ayrıntılı yazdım.

Süreç neyden oluşuyor

Yapılandırılmış görüşme. Belirli bir sırayla ve sabit sorularla yürütülen değerlendirme. Yetişkinlerde sık kullanılan araçlardan biri DIVA; her tanı ölçütünü hem çocukluk hem yetişkinlik için ayrı ayrı sorguluyor. Avrupa uzlaşı metni bu tür yapılandırılmış görüşmeleri değerlendirmenin omurgası olarak tarif ediyor (Kooij ve ark., 2019).

Ölçekler. ASRS, Dünya Sağlık Örgütü'nün kısa tarama ölçeği (Kessler ve ark., 2005). Conners ve Wender Utah ölçekleri de kullanılıyor. Hepsi destekleyici veri sayılıyor; hiçbiri tek başına tanı koymuyor.

Çocukluk öyküsü. DSM-5, belirtilerin on iki yaşından önce başlamış olmasını arıyor (APA, 2022). Bu yüzden karne yorumları, aile anlatısı ve eski anılar isteniyor. Geç tanı alan birçok kişi için bu kısım zorlayıcı oluyor, çünkü hatırlamak da güvenilir değil.

İki ortam kuralı. Belirtilerin en az iki farklı ortamda görülmesi gerekiyor: ev ve iş, okul ve sosyal hayat. Amaç, sorunun tek bir ortamın koşullarından kaynaklanmadığını göstermek.

İşlevsellik. Belirti tek başına yetmiyor. Okulda, işte ya da ilişkilerde gerçek bir zarar aranıyor. Tanının olmazsa olmazı bu.

Nöropsikolojik testler. Dikkat ve yürütücü işlevleri ölçen testler tabloyu ayrıntılandırıyor ama belirleyici değil. Normal test sonucu DEHB'yi dışlamıyor.

En çok yanlış anlaşılan koşul

Bu üç koşul arasında en az konuşulan ve en belirleyici olan işlevsellik.

Uzun süre şunu düşündüm: belirti listesindeki maddelerin çoğu bende var, demek ki tanı kesin. Oysa o maddelerin çoğu yorgun, kaygılı ya da uykusuz hemen herkeste bulunuyor. Ayrımı yapan şey maddenin varlığı olmuyor; o maddenin hayatında ne kırdığı oluyor.

Pratik karşılığı şu: hekime “dikkatim dağılıyor” demek az bilgi veriyor. “Aynı elektrik faturasını üç kez ödemeyi unuttum ve elektrik kesildi” çok bilgi veriyor. Birincisi bir şikayet, ikincisi bir ölçüm.

Tanı süreci “bende var mı” sorusunu değil, “başka ne olabilir” sorusunu da cevaplıyor.

Ayırıcı tanı: en atlanan kısım

Benzer tabloyu üretebilecek başka durumların elenmesi gerekiyor:

• Uyku bozuklukları. Uyku apnesi ve kronik uykusuzluk aynı belirtileri üretiyor.
• Kaygı ve depresyon. DEHB'ye en sık eşlik eden durumlar, ve tek başlarına da dikkat sorunu yapıyorlar. Ayrımı DEHB mi anksiyete mi yazısında ele aldım.
• Tiroit işlev bozukluğu, demir ve B12 eksikliği. Basit kan tahlilleriyle bakılabiliyor.
• Travma. Özellikle gelişimsel travma DEHB ile örtüşen bir tablo üretebiliyor ve ayrım uzmanlık istiyor; DEHB mi travma mı yazısında yazdım.
• Madde ve alkol kullanımı. Uyku, dikkat ve duygu düzenlemeyi doğrudan etkiliyor.

Ginsberg ve arkadaşlarının derlemesi, yetişkinlerde DEHB'nin hem az tanındığını hem de eşlik eden durumların sık atlandığını gösteriyor (Ginsberg ve ark., 2014). Sözlükte bu adımın adı ayırıcı tanı.

Şunu da eklemek gerekiyor: ayırıcı tanı “ya o, ya bu” demek değil. Yetişkin DEHB'de eşlik eden bir başka tablonun bulunması kural sayılıyor (Faraone ve ark., 2021). Yani hem kaygın hem DEHB'n olabilir ve ikisinin birlikte ele alınması gerekir.

Çocukluk öyküsü yoksa ne oluyor

Bu, geç tanı alanların en çok takıldığı yer ve bende de öyle oldu. Karneler duruyor mu bilinmiyor, o dönemi hatırlayacak herkes yanında olmuyor ve kendi hatırladıkların da otuz yıl boyunca yeniden anlatıla anlatıla şekil değiştirmiş oluyor.

Birkaç şey işe yarıyor:

Belge yerine iz ara. Karne bulunamıyorsa eski defterler, öğretmen yazıları, okul fotoğraflarının arkasındaki notlar, hatta o dönemden bir mektup.

Tek bir kişi yeter. Seni çocukken tanıyan bir akraba, bir komşu, bir öğretmen. Görüşmeye gelemiyorsa yazılı birkaç cevap da değerlendirmede kullanılabiliyor.

Kendi hatıran da veridir. Hatırladıkların kusursuz olmayabilir ama değersiz değil. Hekim zaten tek bir kaynağa bakmıyor, tutarlı bir örüntü arıyor.

Eksikliği söyle. “Bu dönemi doğrulayacak kimse yok” demek, sürecin önünde bir engel değil; hekimin ağırlığı başka verilere vermesini sağlıyor.

Gitmeden önce hazırlanmak

Görüşme kısa ve DEHB'de anlatacak çok şey oluyor. İşe yarayan hazırlık:

• Zorlandığın somut örnekleri yazmak (kaçırılan randevu, yarım kalan iş, unutulan fatura)
• Çocukluğa dair hatırladıklarını not etmek, mümkünse aileye sormak
• Varsa eski karneleri ve öğretmen yorumlarını çıkarmak
• Kullandığın bütün ilaç ve takviyeleri listelemek
• Uyku düzenini birkaç hafta not etmek

Süreç ne kadar sürüyor

Tek görüşmede bitmeyebiliyor. İki ya da üç görüşmeye yayılması olağan; ayırıcı tanı için kan tahlili ya da ek değerlendirme istenebiliyor.

Uzun sürmesi kötü işaret değil. Tek bir kısa görüşmede ve yalnızca bir ölçeğe bakılarak konan tanı, üzerine ikinci bir görüş almayı hak ediyor.

İnternet testleri hakkında

Kısa taramalar riskli olabilecek kişileri ayıklamak için tasarlanmış. Yüksek çıkması tanı değil, değerlendirmeye gitmek için gerekçe. Düşük çıkması da DEHB'yi dışlamıyor: özellikle maskeleyen ve dikkatsiz tür baskın olan kişilerde taramalar sık kaçırıyor. Bu araçların ne yapıp ne yapamadığını internetteki DEHB testleri güvenilir mi yazısında ele aldım.

Sosyal medyadaki listelerin bir kısmı doğru, bir kısmı herkese uyabilecek kadar genel. Bir tarifin sana tanıdık gelmesi tek başına bir kanıt değil.

Tanıdan sonra

Beklediğim şey olmadı. “Artık her şey açıklandı” duygusu birkaç gün sürdü, sonra yerini başka bir şeye bıraktı: o yılların neden öyle geçtiğine dair bir kızgınlık. Bunun bir adı varmış ve normalmiş; tanı sonrası yas yazısında anlattım.

Tanı sorumluluğu kaldırmıyor. Sorumluluğun nasıl taşınacağını değiştiriyor ve bence süreci göze almanın asıl karşılığı bu.