Yetişkin DEHB tanısı nasıl konur: süreç adım adım

"Bende de var galiba" ile "tanı aldım" arasında bir süreç var ve bu süreç çoğu kişinin beklediğinden daha uzun.

Kim tanı koyuyor

Türkiye'de DEHB tanısını psikiyatri hekimleri koyuyor. Psikologlar değerlendirme ve test uygulayabiliyor, terapi verebiliyor; tanı ve ilaç kararı hekime ait.

Süreç neyden oluşuyor

Yapılandırılmış görüşme. Belirli bir sırayla ve sabit sorularla yürütülen değerlendirme. Yetişkinlerde sık kullanılan araçlardan biri DIVA; her tanı ölçütünü hem çocukluk hem yetişkinlik için ayrı ayrı sorguluyor.

Ölçekler. ASRS, Dünya Sağlık Örgütü'nün kısa tarama ölçeği (Kessler ve ark., 2005). Conners ve Wender Utah ölçekleri de kullanılıyor. Hepsi destekleyici veri sayılıyor; hiçbiri tek başına tanı koymuyor.

Çocukluk öyküsü. DSM-5, belirtilerin on iki yaşından önce başlamış olmasını arıyor (APA, 2022). Bu yüzden karne yorumları, aile anlatısı ve eski anılar isteniyor. Geç tanı alan birçok kişi için bu kısım zorlayıcı oluyor, çünkü hatırlamak da güvenilir değil.

İki ortam kuralı. Belirtilerin en az iki farklı ortamda görülmesi gerekiyor: ev ve iş, okul ve sosyal hayat. Amaç, sorunun tek bir ortamın koşullarından kaynaklanmadığını göstermek.

İşlevsellik. Belirti tek başına yetmiyor. Okulda, işte ya da ilişkilerde gerçek bir zarar aranıyor. Tanının olmazsa olmazı bu.

Nöropsikolojik testler. Dikkat ve yürütücü işlevleri ölçen testler tabloyu ayrıntılandırıyor ama belirleyici değil. Normal test sonucu DEHB'yi dışlamıyor.

Ayırıcı tanı: en atlanan kısım

Benzer tabloyu üretebilecek başka durumların elenmesi gerekiyor:

• Uyku bozuklukları. Uyku apnesi ve kronik uykusuzluk aynı belirtileri üretiyor.
• Kaygı ve depresyon. DEHB'ye en sık eşlik eden durumlar, ve tek başlarına da dikkat sorunu yapıyorlar.
• Tiroit işlev bozukluğu, demir ve B12 eksikliği. Basit kan tahlilleriyle bakılabiliyor.
• Travma. Özellikle gelişimsel travma DEHB ile örtüşen bir tablo üretebiliyor ve ayrım uzmanlık istiyor.

Ginsberg ve arkadaşlarının derlemesi, yetişkinlerde DEHB'nin hem az tanındığını hem de eşlik eden durumların sık atlandığını gösteriyor (Ginsberg ve ark., 2014).

Tanı süreci "bende var mı" sorusunu değil, "başka ne olabilir" sorusunu da cevaplıyor.

Gitmeden önce hazırlanmak

Görüşme kısa ve DEHB'de anlatacak çok şey oluyor. İşe yarayan hazırlık:

• Zorlandığın somut örnekleri yazmak (kaçırılan randevu, yarım kalan iş, unutulan fatura)
• Çocukluğa dair hatırladıklarını not etmek, mümkünse aileye sormak
• Varsa eski karneleri ve öğretmen yorumlarını çıkarmak
• Kullandığın bütün ilaç ve takviyeleri listelemek
• Uyku düzenini birkaç hafta not etmek

İnternet testleri hakkında

Kısa taramalar riskli olabilecek kişileri ayıklamak için tasarlanmış. Yüksek çıkması tanı değil, değerlendirmeye gitmek için gerekçe. Düşük çıkması da DEHB'yi dışlamıyor: özellikle maskeleyen ve dikkatsiz tür baskın olan kişilerde taramalar sık kaçırıyor.

Sosyal medyadaki listelerin bir kısmı doğru, bir kısmı herkese uyabilecek kadar genel. Bir tarifin sana tanıdık gelmesi tek başına bir kanıt değil.