Yürütücü işlevler nedir ve DEHB'de neden zorlanır

Bir raporun karşısında üç saat oturduğum bir gün var, aklımda kalan. Ne yazacağımı biliyordum. Nasıl yazılacağını da biliyordum. Hatta yazmak istiyordum, çünkü teslim edilmezse ne olacağını da biliyordum.

Üç saat sonra belge hala boştu ve ben o gün kendime “tembelsin” dedim.

O boşluğun bir adı olduğunu çok sonra öğrendim. “Yürütücü işlev” DEHB metinlerinde en çok geçen ama en az açıklanan terimlerden biri. Bir zeka ölçüsü değil, bir yönetim takımı.

Takımda kim var

Yürütücü işlevler tek bir beceri değil, birkaç ayrı işin ortak adı:

• Görev başlatma. İlk hareketi yapabilmek. DEHB'de en çok tökezleyen basamak.
• Ketleme. Otomatik gelen tepkiyi durdurabilmek. Barkley'nin kuramında merkezde duran işlev bu (Barkley, 1997).
• Çalışma belleği. Bir işi yaparken gerekli bilgiyi akılda tutabilmek.
• Planlama ve sıralama. Hedefi adımlara bölmek ve doğru düzene koymak.
• Zaman tahmini. Bir işin ne kadar süreceğini kestirmek.
• Bilişsel esneklik. Kural değiştiğinde davranışı da değiştirebilmek.
• Görev sürdürme. Başlanan işte kalabilmek.
• Öz izleme. Kendi davranışını yaparken fark etmek.

Brown, DEHB'yi tam olarak bu kümenin düzensiz çalışması olarak tanımlıyor ve “dikkat eksikliği” adının yanıltıcı olduğunu söylüyor (Brown, 2005).

Neden “bilmek” yetmiyor

Yürütücü işlevlerin en yanlış anlaşılan tarafı bu. Kişi ne yapması gerektiğini biliyor, nasıl yapılacağını biliyor, yapmak da istiyor. Arada duran şey uygulama.

Buna niyet-davranış boşluğu deniyor. Dışarıdan tembellik ya da umursamazlık gibi görünüyor; içeriden bambaşka bir şey.

Yürütücü işlev sorunu, ne yapacağını bilmemek değil. Bildiğin şeyi yapamamak.

Kanıt ne kadar güçlü

Bu kısmı atlamak istemiyorum, çünkü “DEHB yürütücü işlev bozukluğudur” cümlesi çok sık ve çok kesin biçimde kuruluyor.

Willcutt ve arkadaşlarının 83 çalışmayı birleştiren meta analizi, DEHB'li grupların ölçülen bütün yürütücü işlev görevlerinde anlamlı biçimde zorlandığını buldu. Etkiler orta düzeydeydi; en tutarlı olanlar tepki ketlemesi, tetikte kalma, çalışma belleği ve planlama ölçümlerinde çıktı (Willcutt ve ark., 2005).

Aynı meta analizin ikinci sonucu daha az alıntılanıyor ve bence daha önemli: bu zorlanma DEHB'li herkeste görülmüyor. Yazarların vardığı yer şu: yürütücü işlev zayıflığı, DEHB'nin bütün vakalarını açıklamak için ne gerekli ne de yeterli. Karmaşık bir tablonun önemli bir parçası, tamamı değil.

Yani bu çerçeve bana kendimi açıklamakta çok yardımcı oldu; ama “DEHB'lisin demek ki testlerde düşük çıkarsın” diye okunamaz. Nöropsikolojik testlerde normal sonuç almak DEHB'yi dışlamıyor.

Neden tutarsız görünüyor

Aynı kişi bir gün mükemmel çalışıp ertesi gün hiçbir şey yapamıyor. Bu tutarsızlık DEHB'nin en çok yargılanan yanı, çünkü “demek ki yapabiliyorsun” cümlesini davet ediyor.

Sebebi şu: yürütücü işlevler uyarılma düzeyine, uykuya, ilgiye ve strese çok duyarlı. İlgi çeken bir işte takım kusursuz çalışıyor, sıkıcı bir işte hiç açılmıyor. Beceri dalgalanması buradan geliyor.

Bende bu en çok uykuyla görünüyor. Beş saat uyuduğum bir günde takımın yarısı işe gelmiyor ve o gün yaptığım her şey iki katı çaba istiyor.

Gündelik hayatta nasıl görünüyor

Terim soyut kaldığı sürece işe yaramıyor. Bende karşılıkları şöyle:

Başlatma. Bulaşık makinesinin önünde durup boşaltmaya başlayamamak. İş on dakika, duruş kırk dakika.

Çalışma belleği. Bir odaya neden girdiğimi unutmak. Ya da telefonda konuşurken söyleyeceğim üç şeyden ikisini kaybetmek.

Sıralama. Bir yemeği yaparken hangi işin önce başlaması gerektiğini hesaplayamamak; her şey aynı anda hazır olmuyor.

Zaman tahmini. “Bu iş yarım saat sürer” diyip üç saat harcamak. Ters yönü de var: yıllardır aynı yolu gittiğim halde sürenin ne kadar olduğunu hala bilmiyorum.

Bilişsel esneklik. Planım bozulduğunda yeni planı kuramamak; iptal olan bir toplantının boşalttığı iki saatin hiçbir işe yaramaması.

Öz izleme. Konuşurken çok uzattığımı, karşımdakinin sıkıldığını o an fark edememek, sonra akşam fark etmek.

Bu listeyi yaptığımda kendime kızmam azaldı. Dağınık bir “ben yapamıyorum” duygusunun yerine, her biri ayrı ayrı ele alınabilecek altı ayrı iş geldi.

Nasıl destekleniyor

Yürütücü işlevleri doğrudan “güçlendirmek” mümkün görünmüyor; bilgisayar temelli alıştırmalarda kişi o alıştırmada ilerliyor ama kazanımın gündelik hayata aktarımı sınırlı kalıyor (Faraone ve ark., 2021). İşe yarayan şey işi dışarıdan yapmak:

• Görünür listeler. Akılda tutmayı kağıda devretmek. Tek liste kuralını tek liste yazısında anlattım.
• Sesli sayaçlar. Süreyi hissetmek yerine görmek.
• Eğer-ise planları. “Eğer şu olursa şunu yaparım” biçiminde önceden karar vermek anlık karar yükünü kaldırıyor; buna uygulama niyeti deniyor ve bu biçimde kurulan planların davranışa dönme oranı belirgin biçimde daha yüksek (Gollwitzer, 1999).
• Sabit yerler. Eşyanın yerinin belli olması, hatırlama işini ortamın üstlenmesi demek; kurduğum düzeni görünür yer sistemi yazısında yazdım.
• Dışarıdan sorumluluk. Söz verilen bir kişi, bir randevu, bir teslim tarihi. Bunun en sade hali eşlikçi çalışma.

Hepsinin ortak adı dış iskele: eksik olan iç yapıyı dışarıdan kurmak. Gözlük takmaya benziyor, hile değil.

Bir uyarı da ekleyeyim, çünkü bu listeyi okuyup hepsini birden kurmaya çalışmak çok cazip. Beş sistem birden kurduğum haftaların sonunda elimde hiçbir sistem kalmadı. Bir tanesini seçip altı hafta sürdürmek, beşini bir hafta sürdürmekten çok daha fazlasını değiştiriyor. Sistemin kendisi de bir yürütücü işlev işi; kurduğun şeyin bakımı senin taşıyabileceğin kadar hafif olmalı.

Bunu bilmek ne değiştirdi

Tek başına hiçbir şeyi çözmedi. Hala başlayamadığım işler var, hala süreyi yanlış tahmin ediyorum.

Değişen şey, aradığım çözümün türü oldu. Eskiden kendime daha çok irade arıyordum; şimdi kendime daha iyi bir iskele kuruyorum. Birincisi her seferinde beni suçlamakla bitiyordu. İkincisi bana yapacak bir iş veriyor.

O boş belgenin karşısında geçirdiğim üç saat için artık “tembeldim” demiyorum. “Başlatma basamağında takıldım ve o basamak için elimde bir araç yoktu” diyorum. Araç bulunabilir bir şey; karakter değil.