Yürütücü işlevler nedir ve DEHB'de neden zorlanır

"Yürütücü işlev" DEHB metinlerinde en çok geçen ama en az açıklanan terimlerden biri. Bir zekâ ölçüsü değil, bir yönetim takımı.

Takımda kim var

Yürütücü işlevler tek bir beceri değil, birkaç ayrı işin ortak adı:

• Görev başlatma. İlk hareketi yapabilmek. DEHB'de en çok tökezleyen basamak.
• Ketleme. Otomatik gelen tepkiyi durdurabilmek. Barkley'nin kuramında merkezde duran işlev bu (Barkley, 1997).
• Çalışma belleği. Bir işi yaparken gerekli bilgiyi akılda tutabilmek.
• Planlama ve sıralama. Hedefi adımlara bölmek ve doğru düzene koymak.
• Zaman tahmini. Bir işin ne kadar süreceğini kestirmek.
• Bilişsel esneklik. Kural değiştiğinde davranışı da değiştirebilmek.
• Görev sürdürme. Başlanan işte kalabilmek.
• Öz izleme. Kendi davranışını yaparken fark etmek.

Brown, DEHB'yi tam olarak bu kümenin düzensiz çalışması olarak tanımlıyor ve "dikkat eksikliği" adının yanıltıcı olduğunu söylüyor (Brown, 2005).

Neden "bilmek" yetmiyor

Yürütücü işlevlerin en yanlış anlaşılan tarafı bu. Kişi ne yapması gerektiğini biliyor, nasıl yapılacağını biliyor, yapmak da istiyor. Arada duran şey uygulama.

Buna niyet-davranış boşluğu deniyor. Dışarıdan tembellik ya da umursamazlık gibi görünüyor; içeriden bambaşka bir şey.

Yürütücü işlev sorunu, ne yapacağını bilmemek değil. Bildiğin şeyi yapamamak.

Neden tutarsız görünüyor

Aynı kişi bir gün mükemmel çalışıp ertesi gün hiçbir şey yapamıyor. Bu tutarsızlık DEHB'nin en çok yargılanan yanı, çünkü "demek ki yapabiliyorsun" cümlesini davet ediyor.

Sebebi şu: yürütücü işlevler uyarılma düzeyine, uykuya, ilgiye ve strese çok duyarlı. İlgi çeken bir işte takım kusursuz çalışıyor, sıkıcı bir işte hiç açılmıyor. Beceri dalgalanması buradan geliyor.

Nasıl destekleniyor

Yürütücü işlevleri "güçlendirmek" doğrudan mümkün değil; alıştırmalarda gelişme oluyor ama gündelik hayata aktarımı sınırlı kalıyor. İşe yarayan şey işi dışarıdan yapmak:

• Görünür listeler. Akılda tutmayı kâğıda devretmek.
• Sesli sayaçlar. Süreyi hissetmek yerine görmek.
• Eğer-ise planları. "Eğer şu olursa şunu yaparım" biçiminde önceden karar vermek anlık karar yükünü kaldırıyor; buna uygulama niyeti deniyor.
• Sabit yerler. Eşyanın yerinin belli olması, hatırlama işini ortamın üstlenmesi demek.
• Dışarıdan sorumluluk. Söz verilen bir kişi, bir randevu, bir teslim tarihi.

Hepsinin ortak adı dış iskele: eksik olan iç yapıyı dışarıdan kurmak. Gözlük takmaya benziyor, hile değil.