DEHB, hormonlar ve adet döngüsü

Ayın belli bir haftasında her şey ağırlaşıyor. Aynı iş daha uzun sürüyor, aynı cümle daha çok canını yakıyor, aynı odada daha çok dağılıyorsun. Sonraki hafta tablo düzeliyor.

Bunu bir tesadüf ya da bir bahane olarak görmek yaygın. Araştırmalar başka bir şey söylüyor.

Östrojen ve dikkat

Östrojenin beyindeki dopamin sistemi üzerinde etkisi olduğu uzun süredir biliniyor. Dopamin ise DEHB'nin merkezinde duran nörotransmitterlerden biri.

Roberts ve arkadaşlarının (2018) çalışması, DEHB belirtilerinin adet döngüsü boyunca sabit kalmadığını, üreme hormonlarındaki dalgalanmayla birlikte değiştiğini ortaya koyuyor. Genel eğilim şu: östrojen düştüğünde belirtiler ağırlaşıyor.

Pratikte bu, döngünün ikinci yarısına ve özellikle adet öncesi günlere denk geliyor.

Ay boyunca aynı kişi olmadığını fark etmek bir zaafın kabulü olarak yaşanıyor. Aslında bir bilginin kazanılması.

Hangi belirtiler ağırlaşıyor

Bildirilenler arasında en sık geçenler:

• Dikkat. Aynı metni okuyup anlamamak, çalışma belleği kaynaklı unutkanlıkta artış.
• Duygu. Duygu düzenleme zorlaşıyor; küçük şeyler daha çok batıyor.
• Uyaran toleransı. Ses, ışık ve kalabalık daha çabuk yoruyor.
• Uyku. Uykuya dalmak zorlaşıyor, bu da ertesi günü ağırlaştırıyor.
• İlaç etkisi. Bazı kadınlar aynı dozun bu dönemde daha az işe yaradığını bildiriyor. Bu, hekimle konuşulacak bir gözlem.

Neden bu kadar geç konuşuluyor

DEHB araştırmalarının uzun bir dönemi erkek çocuklar üzerinden yürüdü. Kadınların tablosu hem klinikte hem literatürde geç görüldü (Quinn ve Madhoo, 2014). Hormonların DEHB üzerindeki etkisi de bu gecikmenin bir parçası.

Young ve arkadaşlarının (2020) uzman uzlaşı metni, yaşam boyu bakış açısını özellikle vurguluyor: ergenlik, gebelik, doğum sonrası dönem ve menopoz geçişi, kadınlarda DEHB'nin seyrini etkileyen dönemler olarak ele alınıyor.

Menopoz geçişi

Aynı mantık burada da geçerli. Menopoz geçişinde östrojen kalıcı olarak düşüyor ve bu dönemde DEHB belirtilerinin ağırlaştığını bildiren kadın sayısı fazla.

Bu dönem ayrıca geç tanının sık gerçekleştiği aralıklardan biri. Yıllarca işe yarayan telafi stratejileri bu geçişte yetmemeye başlıyor ve altta yıllardır duran tablo görünür oluyor.

Sık yaşanan bir karışıklık da şu: bu dönemdeki unutkanlık ve dağınıklık yalnızca menopoza bağlanıp geçiliyor. İkisi birlikte olabiliyor ve ikisi ayrı ayrı ele alınabiliyor.

Ne işe yarıyor

Kayıt tut. İki üç döngü boyunca günlük bir not: bugün nasıldı, ne zorlandı. Kendi deseninin ne olduğunu tahminle değil, kayıtla öğreniyorsun. Basit bir tablo yeterli.

Takvimi desene göre kur. Zor haftaya ağır işleri koymamak mümkünse en pratik müdahale. Sunum, sınav, zor konuşmalar için diğer haftayı tercih etmek.

Kendine gerekçe hazırlama zahmetinden kurtul. Kötü hafta geldiğinde kendini sorguladığın süre de bir maliyet. Deseni bildiğinde o süre ortadan kalkıyor.

Uykuyu koru. Bu dönemde uyku daha kırılgan oluyor ve uykusuzluk her belirtiyi büyütüyor. DEHB ve uyku yazısı bu kısmı ayrıntılandırıyor.

Özet

Belirtilerin ay boyunca dalgalanması bir tutarsızlık olarak yaşanıyor; aslında öngörülebilir bir desen. Deseni bilmek, kendini suçlamayı azaltıyor ve takvimi gerçekçi kurmayı mümkün kılıyor.

Yaşam boyu tabloyu kadınlarda DEHB yazısında ele aldım.