DEHB geçer mi, yetişkinlikte devam eder mi?

Kısa cevabı en başta vereyim: çoğu insanda geçmiyor, ama sabit de kalmıyor.

"Büyüyünce geçer" cümlesi onlarca yıl boyunca tekrarlandı. Bu cümlenin bir dayanağı vardı: hareketlilik yaşla birlikte azalıyor. Ama azalan şey belirtinin görünen kısmıydı.

Uzun izlem ne gösteriyor

Bu sorunun en iyi cevabı, aynı çocukları yıllarca takip eden çalışmalardan geliyor.

Sibley ve arkadaşlarının (2022) çalışması, DEHB tanılı 558 çocuğu on altı yıl boyunca sekiz ayrı ölçümle izledi. Sonuç, alandaki alışkanlıkları sarsan cinsten oldu:

• Katılımcıların yaklaşık yüzde 90'ında yetişkinlikte kalıntı belirtiler sürüyordu.
• Tam ve kalıcı düzelme yaklaşık her on kişiden birinde görüldü.
• Geri kalanların büyük bölümünde tablo dalgalanıyordu: belirtilerin geri çekildiği dönemleri, yeniden belirginleştiği dönemler izliyordu.

Bu üçüncü bulgu en önemlisi. Daha önce insanlar iki gruba ayrılıyordu: geçenler ve geçmeyenler. Çalışma üçüncü bir grubun, hatta çoğunluğun, ikisinin arasında olduğunu gösterdi.

Belirtilerin bir dönem geri çekilmesi iyileşme anlamına gelmiyor. Çoğu zaman o dönemin taleplerinin azalması anlamına geliyor.

Neden "geçti" gibi görünüyor

Birkaç sebep bir arada duruyor.

Hareketlilik biçim değiştiriyor. Sınıfta yerinde duramayan çocuk, yetişkinlikte ayağını sallayan ya da içten içe huzursuz olan birine dönüşüyor. Dışarıdan bakan kişi bir şeyin geçtiğini sanıyor.

Ölçüt yetişkine göre yazılmamıştı. Faraone ve arkadaşlarının (2006) meta analizi, hangi tanımın kullanıldığına göre "devam etme" oranının çok değiştiğini gösteriyor: katı tanı ölçütü aranırsa oran düşüyor, işlev kaybı ölçüt alınırsa yükseliyor.

Hayat kendini seçiyor. Yetişkinlikte insanlar kendilerine uyan işleri ve düzenleri seçebiliyor. Uygun bir ortamda belirtiler görünmez hâle gelebiliyor. Ortam değiştiğinde geri geliyor.

Telafi öğreniliyor. Yıllar içinde kurulan sistemler tabloyu örtüyor. Bu sistemler çöktüğünde altta ne olduğu görünüyor. Ayrıntısı maskeleme yazısında.

Dalgalanma pratikte ne demek

Bu bulgunun gündelik hayatta karşılığı var ve kendini suçlamayı azaltıyor.

Altı ay boyunca iyi çalışan bir düzenin sonra tutmamaya başlaması, senin bir şeyi yanlış yaptığın anlamına gelmiyor. Dalgalanma seyrin kendisinde var.

Neyin dalgalanmayı tetiklediği kişiden kişiye değişiyor. Sık bildirilenler: uyku düzeninin bozulması, iş ya da okul değişikliği, hastalık, yeni bir sorumluluk. Kadınlarda ayrıca hormonal dönemler etkili olabiliyor; ayrıntısı DEHB, hormonlar ve adet döngüsü yazısında.

İşe yarayan yaklaşım, sistemi iyi bir döneme göre değil kötü bir döneme göre kurmak. Kötü haftada da yapılabilen bir düzen, iyi haftada da ayakta kalıyor.

Yetişkinlikte tanı almak

Belirtilerin çocuklukta başlamış olması tanı için aranıyor. Ama tanının çocuklukta konmuş olması gerekmiyor.

Dünya Federasyonu uzlaşı metni (Faraone ve ark., 2021), yetişkin DEHB'nin geniş biçimde tanımlanmış ve tedavi edilebilir bir tablo olduğunu ortaya koyuyor. Yani "artık geç" diye bir şey yok.

Sürecin nasıl işlediğini yetişkin DEHB tanısı nasıl konur yazısında anlattım.

Özet

DEHB çoğu insanda yetişkinlikte devam ediyor, ancak sabit bir şiddetle değil. Dalgalanan bir seyir izliyor ve bu dalgalanma seyrin bir parçası.

Bunu bilmenin en somut faydası şu: kötü bir dönem geldiğinde bunu bir başarısızlık olarak değil, beklenen bir salınım olarak okuyabiliyorsun.