DEHB'de dürtüsellik nedir, gündelik hayatta nasıl görünür

Bir şeyi söyledikten bir saniye sonra söylememiş olmayı dilemek. Sepete atılan ürünün sonradan neden alındığını hatırlamamak. Karşıdaki cümlesini bitirmeden cevap vermek.

Bunların ortak adı dürtüsellik ve DEHB'nin üç temel belirti kümesinden biri.

Dürtüsellik tam olarak ne

Dürtüsellik, bir isteğe ya da uyarana, sonucunu tartacak zaman kalmadan tepki vermek.

Herkes zaman zaman dürtüsel davranıyor. DEHB'de fark, bu tepkinin sıklığında ve bedelinde. Dürtüsel kararlar tekrar tekrar aynı yerde pişmanlık, borç, kırılan ilişki ya da risk bırakıyorsa, bu bir kişilik özelliğinden fazlası olabilir.

Araştırmacılar dürtüselliği tek bir şey olarak ele almıyor. En az iki farklı yüzü var ve ikisi farklı mekanizmalardan besleniyor.

Birinci yüz: fren gecikmesi

Barkley'in (1997) etkili modeline göre DEHB'nin merkezinde davranışı durdurma, yani ketleme güçlüğü var.

Bir uyaran geldiğinde zihin iki şey yapıyor: bir tepki hazırlıyor ve o tepkiyi bir an durdurup "şimdi mi, uygun mu" diye bakıyor. İkinci adım, yani fren, DEHB'de yavaş ya da tutarsız çalışıyor.

Sonuç şu: tepki, kontrol devreye girmeden dışarı çıkıyor. Buna tepki ketlemesi güçlüğü deniyor.

Gündelik karşılığı:

• Söz kesmek. Aklına gelen cümle, sıra gelmeden çıkıyor.
• Sırasını bekleyememek. Kuyrukta, yazışmada, sohbette.
• Ani cevap. Soru bitmeden verilen yanıt.
• Düşünmeden gönderilen mesaj. Yazıldığı anda gidiyor.

İkinci yüz: bekleyememek

Sonuga-Barke'nin (2003) iki yollu modeli ikinci bir mekanizma ekliyor: bekleme ve ödülle ilgili farklılıklar.

Bu yolda sorun frenin kendisinden çok, ödülün zamanlaması. Hemen gelen küçük bir ödül, bir süre beklenince gelecek daha büyük bir ödülden daha çekici geliyor. Bekleme süresi, bir tür rahatsızlık olarak yaşanıyor.

Patros ve arkadaşlarının (2016) meta analizi, DEHB'li çocuk ve ergenlerde küçük ve hemen gelen ödülü seçme eğiliminin belirgin biçimde daha güçlü olduğunu gösteriyor. Buna seçim dürtüselliği deniyor; sözlükteki karşılığı ödül gecikmesi.

Gündelik karşılığı:

• Ani alışveriş. Beklemek yerine şimdi almak. Sözlükte dürtüsel harcama.
• Uzun vadeli hedeflerin ertelenmesi. Birikim, eğitim, sağlık; ödülü uzakta olan her şey.
• Sıkıcı işi yarıda bırakıp daha keyifli olana geçmek.
• Hızlı sonuç veren ama bedeli sonra gelen seçimler.

Fren gecikmesi "düşünmeden yaptım" dedirtir. Bekleyememek ise "biliyordum ama bekleyemedim."

Hayatın hangi alanlarında iz bırakıyor

Dürtüselliğin bedeli, anlık bir hatadan çok birikimde görünüyor.

Para. Ani alışveriş, abonelikler, düşünülmeden yapılan harcamalar. Ayrıntısı DEHB ve para yönetimi yazısında.

İlişkiler. Söz kesmek, kırıcı bir şeyi anında söylemek, tartışmada geri adım atamamak. Karşı tarafa umursamazlık gibi görünebiliyor. Ayrıntısı DEHB ve ilişkiler yazısında.

İş. Planlanmadan kabul edilen işler, düşünmeden verilen sözler, ani istifalar.

Trafik. Barkley ve Cox'un (2007) derlemesi, DEHB'de trafikte risk alma, hız ve kaza oranlarının daha yüksek olduğunu ve uyarıcı ilaç tedavisinin sürüş performansını iyileştirebildiğini gösteriyor.

Sağlık. Riskli davranışlar, madde kullanımı ve kazalar. Uluslararası uzlaşı metni, tedavi edilmeyen DEHB'nin kaza ve yaralanma riskindeki artışla ilişkili olduğunu vurguluyor (Faraone ve ark., 2021). Sözlükte riskli davranış.

Pişmanlık döngüsü

Dürtüselliğin en yorucu tarafı sonrasında geliyor.

Bir karar veriliyor, sonucu görülüyor, pişmanlık geliyor, bir daha yapmayacağına söz veriliyor. Sonra aynı durum tekrar ediyor ve aynı şey oluyor.

Bu döngü tekrar ettikçe kişi kendine güvenmemeye başlıyor. "Yine yaptım" cümlesi bir kimlik cümlesine dönüşebiliyor. Bu da utanca ve kendini suçlamaya kapı açıyor. Sözlükte suçluluk döngüsü.

Buradaki önemli nokta şu: dürtüsellik bir niyet sorunu olarak ele alındığında çözüm "daha dikkatli ol" oluyor ve bu çoğu zaman işe yaramıyor. Bir mekanizma olarak ele alındığında çözüm yapıya kayıyor.

Neler işe yarıyor

Dürtüsellikle başa çıkmanın özü, karar ile eylem arasına yapay bir mesafe koymak.

Bekleme kuralı. Belirli bir tutarın üstündeki alışverişi 24 saat sonra yapmak. Sepete ekle, satın alma. Sözlükte bekleme kuralı.

Taslak kuralı. Öfkeli ya da heyecanlıyken yazılan mesajı hemen göndermemek. Taslaklarda bırakıp bir süre sonra tekrar okumak.

Sürtünme eklemek. Kartı telefondan silmek, alışveriş uygulamalarını ana ekrandan kaldırmak, otomatik ödemede kayıtlı kart bırakmamak. Harcamanın bir adım daha zor olması, ani kararın önüne küçük bir engel koyuyor.

"Bir düşüneyim" cümlesini hazır tutmak. Toplantıda yeni bir iş istendiğinde, ani "evet" yerine bu cümleyi kullanmak.

Söz kesmeye karşı not almak. Konuşma sırasında aklına gelen şeyi yazmak, onu kaybetme korkusunu azaltıyor ve sırayı beklemeyi kolaylaştırıyor.

Tetikleyicileri tanımak. Dürtüsellik yorgunlukta, açlıkta, uykusuzlukta ve duygusal olarak yüklüyken artıyor. Önemli kararları bu durumlardan uzak zamana bırakmak.

Tedavinin rolü

DEHB'de kullanılan ilaçların dürtüsellik belirtilerini azaltabildiği biliniyor. Hangi ilacın kimde uygun olduğu hekimin kararı; genel çerçeve DEHB ilaç tedavisi yazısında.

Psikolojik tarafta bilişsel davranışçı terapi karar anlarını fark etmeye ve alternatif tepkiler geliştirmeye yönelik beceriler üzerinde çalışıyor.

Özet

DEHB'de dürtüsellik iki yerden besleniyor: frenin geç devreye girmesi ve beklemenin zorluğu. Birincisi "düşünmeden yaptım", ikincisi "biliyordum ama bekleyemedim" dedirtiyor.

Çözüm çoğu zaman daha akıllı bir yapıda: karar ile eylem arasına konan kısa bir bekleme ve ani isteğin önüne yerleştirilen küçük bir engel.