DEHB'de maskeleme: iyi görünmenin bedeli

"Ama sen gayet iyi idare ediyorsun" cümlesi, DEHB ile yaşayan çok sayıda insanın en sık duyduğu cümlelerden biri. Genelde iyi niyetle söyleniyor ve genelde bir kapı kapatıyor.

Arkasında duran şeyin adı var: maskeleme.

Maskeleme neye benziyor

Kitaplarda "belirtileri gizlemek" diye geçiyor. Gündelik hâli daha sıkıcı ve daha yorucu. Sık görülen biçimleri şunlar:

• Aşırı erken varmak. Geç kalma ihtimalini ortadan kaldırmanın tek yolu, randevudan çok önce orada olmak. Yarım saat beklemek, özür dilemekten ucuza geliyor.
• Aşırı not tutmak. Defter kusursuz çünkü bellek değil. Dışarıdan bakan "ne düzenli insan" diyor.
• Tekrar tekrar kontrol etmek. Titizlikten değil, kendine güvenmemekten. Aynı metni beş kez okuyup yine bir tarihi kaçırmak sık anlatılan bir deneyim.
• Evi kimseye göstermemek. Misafir gelmeden önceki üç saatlik toplanma, ardından sürdürülemeyen iki hafta.
• Yorgunluğu saklamak. Aynı işi herkesle aynı sürede bitirmek ama bunun iki katı enerjiyle.

Bunların çoğu bilinçli bir strateji olarak kurulmuyor. Yıllar içinde kendiliğinden oluşan telafi alışkanlıkları oluyorlar, ve işe yarıyorlar.

Maskeleme başarısız olduğunda fark edilmez. Başarılı olduğunda da fark edilmez. Fark edilmemesi zaten işin tanımıdır.

Neden özellikle kadınlarda

DEHB araştırmalarının büyük bölümü onlarca yıl boyunca erkek çocuklar üzerinde yapıldı. Klinik örneklemlerde erkek/kız oranı bir dönem çok yüksekti; toplum örneklemlerinde ise fark belirgin biçimde daralıyor (Quinn ve Madhoo, 2014).

Aradaki boşluğu açıklayan şey kızların daha az DEHB'li olması değil. Daha az fark edilmeleri.

Sınıfın arkasında zıplayan çocuk göze batıyor. Camdan dışarı bakan, hayal kuran, sessizce geride kalan çocuk kimseyi rahatsız etmiyor. Öğretmen rahatsız olmayınca kimse yönlendirme yapmıyor.

Buna bir de sosyal beklenti ekleniyor: kız çocuklarından düzenli, uyumlu ve sessiz olmaları isteniyor. Maskeleme öğrenilen bir beceri hâline geliyor ve iyi öğreniliyor.

Sonuç, yetişkinlikte tanı almış bir yığın kadın (Young ve ark., 2020; Ginsberg ve ark., 2014).

Bedeli nerede ortaya çıkıyor

Maskeleme çalışıyor. Sorun tam olarak bu.

Destek gelmiyor. Dışarıdan sorun görünmediği için kimse yardım teklif etmiyor. Zorlandığını söylediğinde "ama sen çok başarılısın" cevabını alıyorsun ve bu cümle iyi niyetle söylenmiş bir kapı kapatma oluyor.

Yorgunluk birikiyor. Aynı işi herkesle aynı sürede bitiriyorsun ama sen bunun için iki kat enerji harcıyorsun. Fark akşam ortaya çıkıyor.

Kendine inanmayı bırakıyorsun. Yaptığın her şeyin arkasında bir telafi olduğunu bildiğinde başarı sana ait gelmiyor. Bunun da bir adı var, sahtekârlık hissi.

Sonunda çöküyor. Maske sonsuza kadar taşınmıyor. Genelde yapı değiştiğinde düşüyor: üniversite bitiyor, iş değişiyor, çocuk oluyor. Dışarıdan gelen iskelet kalkıyor ve altında ne olduğu görünüyor. Geç tanı hikâyelerinin çoğu tam bu geçişlerde başlıyor.

Maskeyi bırakmak ne demek

Burada dikkatli olmam gerekiyor, çünkü "maskeni çıkar" tavsiyesi kolay ve çoğu zaman gerçekçi değil. Herkesin her ortamda kendi olma lüksü yok. İş yerinde tanını açıklamanın bedeli olabiliyor.

Uygulanabilir olan şey maskeyi tamamen çıkarmak değil, nerede taşıyıp nerede bırakacağını seçmek. Sık önerilen dört adım:

• Bir kişiye anlatmak. Tek kişi bile yükü belirgin biçimde azaltıyor: açıklama yapmak zorunda olmadığın bir alan açılıyor.
• Telafi sistemlerini gizlememek. Alarmlar, listeler, tekrar kontroller. Hile gibi hissettiriyor ama bunlar dış iskele; gözlük takmaktan farkı yok.
• Yorgunluğu takvime yazmak. Maskelemenin pahalı olduğu günlerin (yeni insanlar, uzun toplantılar) ertesine yoğun iş koymamak.
• Refleks "iyiyim"i azaltmak. Otomatik verilen bu cevap, yardım gelebilecek kapıyı her seferinde kapatıyor.

Özet

Maskeleme bir karakter özelliği değil, uzun süre desteksiz kalmış birinin geliştirdiği hayatta kalma becerisi. İyi çalışıyor ve faturası gecikmeli geliyor.

Tanı maskeyi kaldırmıyor. Neyin maske, neyin kişinin kendisi olduğunu ayırt etmeyi mümkün kılıyor.

Aynı mantığın gündelik hâli görünür yer sistemi yazısında var: orada da eksik olan iç yapı dışarıdan kuruluyor, sadece saklanmadan.