AuDHD: DEHB ve otizmin birlikte olması

Planın bozulması seni geriyor. Aynı zamanda plana uymak da seni boğuyor. Kalabalık yoruyor, yalnızlık sıkıyor. Rutin kurunca rahatlıyorsun, üçüncü günde rutinden nefret ediyorsun.

Bu çelişkiler tek başına bir şey kanıtlamıyor. Ama bir kısım insanda tabloyu açıklayan şey iki başlığın birlikteliği oluyor: AuDHD.

Kısa bir tarih

2013'ten önce tanı kitabı bu iki başlığın aynı kişide birlikte konulmasına izin vermiyordu. Otizm tanısı varsa DEHB tanısı konulamıyordu.

DSM-5 bu kısıtı kaldırdı. Sonuç şaşırtıcı oldu: iki tablonun birlikteliği istisnai olmaktan çok uzak çıktı (Antshel ve Russo, 2019). Yani yıllarca insanların bir kısmı ikinci tanısını almadan yaşadı.

Bu, geç tanı hikâyelerinin bir başka biçimi.

Çelişkiler nereden geliyor

İki tablonun ihtiyaçları farklı yönlere çekiyor.

Öngörülebilirlik. Otizm tarafı bilinen, tekrar eden, sürprizsiz bir düzenden fayda görüyor. DEHB tarafı ise aynı düzende yeniliğin sönmesi yaşıyor: tanıdık hâle gelen şey görünmez oluyor ve motivasyon düşüyor.

Uyaran. DEHB'de sık görülen uyaran arayışı ile otizmde sık görülen duyusal hassasiyet aynı kişide bulunabiliyor. Sonuç: müziği açıyorsun, beş dakika sonra kapatıyorsun.

Sosyallik. Bağ kurma isteği güçlü olabiliyor, sosyal ortamın maliyeti de yüksek. İnsanlarla olmayı istemek ve insanlardan yorulmak aynı anda mümkün.

Detay. Otizm tarafı ayrıntıya ve doğruluğa yöneliyor, DEHB tarafı bitirmeye ve geçmeye. Bir işin hem çok uzun sürmesi hem yarım kalması buradan çıkıyor.

İki tablo aynı kişide birbirini iptal etmiyor. Sıra sıra devreye giriyor ve bu yüzden dışarıdan tutarsız görünüyor.

Tanı süreci

Bu tabloyu değerlendirmek uzmanlık isteyen bir iş. Bilmen faydalı olabilecek birkaç şey:

• Gelişimsel öykü ikisi için de merkezî. Çocukluk bilgisi, mümkünse ailenin anlattıkları isteniyor.
• Maskeleme tabloyu bulanıklaştırıyor. Uzun süre uyum sağlamayı öğrenmiş bir yetişkinde her iki tablo da silik görünebiliyor. Maskeleme yazısı bu kısmı ayrıntılı anlatıyor.
• Duyusal profil sorulur. Bijlenga ve arkadaşlarının (2017) çalışması, atipik duyusal profillerin yalnızca otizme özgü olmadığını gösterdiği için bu tek başına ayırt edici olmuyor.
• İkinci görüş meşru. Karmaşık tablolarda ikinci görüş almak yaygın ve makul bir tercih.

Tedavi tarafı

Burada dikkatli olmak gerekiyor, çünkü bu alan hekimin alanı. Genel olarak bilinenler şunlar:

DEHB için kullanılan ilaçlar otizmin kendisini tedavi etmiyor; DEHB belirtilerine yönelik kullanılıyor. Birlikteliğin bulunduğu kişilerde ilaç yanıtının ve yan etki profilinin farklılaşabildiği bildiriliyor, bu yüzden başlangıç ve titrasyon süreci daha dikkatli yürütülüyor.

Davranışsal tarafta ise iki ihtiyacı birden gözeten bir yaklaşım işe yarıyor: iskeleti sabit, içi değişken sistemler. Aynı saatte, aynı yerde, ama içeriği değişen bir rutin gibi.

Özet

AuDHD resmî bir tanı adı olarak geçmiyor; iki tanının birlikteliğini anlatan gündelik bir kısaltma. Faydası şu: kendinde tutarsızlık gördüğün yerde aslında iki ayrı ihtiyacın çarpıştığını fark etmeni sağlıyor.

Duyusal tarafı duyusal aşırı yüklenme yazısında ayrıca ele aldım.