DEHB ile otizm aynı şey mi?

Tanımı öğrendiğimi söylediğim bir sohbette biri “yani otizmli misin?” diye sordu. Kötü niyetli değildi, gerçekten karıştırıyordu.

O an ne diyeceğimi bilemedim ve verdiğim cevap kötüydü. Sonradan oturup düzgün bir cevap hazırladım. Bu yazı o cevabın uzun hali.

Kısası şu: hayır, ayrı tablolar. Ama soru bu kadarla kapanmıyor, çünkü ikisi hem karışıyor hem sık birlikte bulunuyor.

Önce bir tarih notu

2013'ten önce tanı kitabı bu iki başlığın aynı kişide birlikte konulmasına izin vermiyordu. Otizm tanısı varsa DEHB tanısı konulamıyordu. Bu bilimsel bir bulgu değil, bir sınıflandırma kararıydı.

DSM-5 kısıtı kaldırdı (American Psychiatric Association, 2013). Sonrasında şu görüldü: birliktelik istisnai olmaktan çok uzak (Antshel ve Russo, 2019).

Demek ki bazı insanlar yıllarca ikinci tanılarını almadan yaşadı.

Neden karışıyorlar

Dışarıdan benzer görünen davranışlar üretiyorlar:

• Sosyal zorluk. İkisinde de var ama sebebi aynı değil.
• Rutin meselesi. İkisinde de rutin konusunda bir gerilim var.
• Duyusal hassasiyet. Uzun süre yalnızca otizme özgü sanıldı. Bijlenga ve arkadaşlarının (2017) çalışması, atipik duyusal profillerin yetişkin DEHB'de de yaygın olduğunu gösteriyor.
• Odaklanma biçimi. DEHB'deki hiperodak ile otizmdeki yoğun ilgi alanları dışarıdan benzeşiyor.
• Geçiş güçlüğü. Bir işten diğerine atlamak ikisinde de zor, yine farklı sebeplerle.

Ayrım nerede

En kullanışlı ayrım davranışın kendisinde durmuyor; altındaki sebepte duruyor.

Sosyal zorlukta. DEHB'de mesele genellikle dürtüsellik ve dikkat: söz kesmek, dinlerken kaçırmak, konudan konuya atlamak. Sosyal kuralı biliyorsun, uygulamakta zorlanıyorsun. Otizmde ise merkezde sosyal ipuçlarını okumak ve karşılıklılığı kurmak duruyor.

Bu ayrımı kendimde çok net görüyorum. Konuşurken sözü kesiyorum ve kestiğim anda kestiğimi biliyorum. Bilmek durdurmuyor. İlişkilerdeki bu tarafı ilişkide dinlemiyor gibi görünmek yazısında yazdım.

Rutinde. DEHB'de rutin, ihtiyaç duyulan ama bir türlü kurulamayan bir şey; kurulduğunda da sıkıcı gelip terk ediliyor. Otizmde rutin öngörülebilirlik sağladığı için isteniyor ve bozulması gerçek bir sıkıntı üretiyor.

Odakta. DEHB'de hiperodak yeniliğe ve ilgiye bağlı, seçilemiyor ve zamanla sönüyor. Otizmde yoğun ilgi alanları daha istikrarlı ve yıllarca sürebiliyor.

Değişime tepkide. DEHB'de yenilik çoğu zaman çekici geliyor. Otizmde beklenmedik değişim zorlayıcı olabiliyor.

Aynı davranış iki farklı sebepten çıkabiliyor. Ayrımı ne yaptığın değil, neden yaptığın belirliyor.

Gündelik hayatta nasıl ayrışıyor

Soyut kaldığı için birkaç somut sahne yazayım. Bunlar tanı ölçütü değil; yalnızca sebebin nasıl farklılaştığını gösteriyor.

Bir plan değiştiğinde. DEHB tarafında ilk tepki çoğu zaman “tamam, olur” oluyor, sorun sonradan çıkıyor: yeni plana geçilemiyor, eski iş zihinde asılı kalıyor. Otizm tarafında ise tepki anında geliyor, çünkü bozulan şey hazırlığın kendisi.

Bir kalabalıkta. DEHB'de zorluk genelde dikkatin her yöne kaçmasından çıkıyor: üç masadaki konuşmayı aynı anda duyuyorsun, karşındakini kaçırıyorsun. Otizmde ise duyusal yük ve sosyal durumu sürekli hesaplamanın yorgunluğu daha öne çıkabiliyor.

Bir ilgi alanında. DEHB'de konu üç ay sürüyor, sonra bir sabah ölüyor ve geriye ne kaldığını bilemiyorsun. Otizmde aynı ilgi yıllarca sürebiliyor ve kimliğin bir parçası haline gelebiliyor. Bende olan ilk tarif; yarım kalan kurslar ve terk edilmiş hobiler benim için tanıdık bir liste.

Ayrımı zorlaştıran şeyler

Bu listeler yazıda temiz görünüyor, gerçek hayatta değil. Birkaç sebep var.

Maskeleme. Yetişkinlikte iki tablo da silikleşebiliyor, çünkü uzun süre uyum sağlamayı öğrenmiş biri ikisini de örtebiliyor. Bunun adı maskeleme ve değerlendirmeye giderken en iyi halini göstermek sana zarar veriyor.

Gölgeleme. Bir tanı zaten varsa, ikincisi çoğu zaman gölgede kalıyor. Klinisyen mevcut tanıyla açıklanabilecek her şeyi çoğu zaman o tanıya bağlıyor.

Kendi kendine tanı. İnternetteki listeler o kadar geniş yazılıyor ki neredeyse herkes kendini buluyor. İki başlıkta birden kendini görmen, ikisinin de sende olduğunu göstermiyor.

İkisi birdense

Bu durumun gündelik adı AuDHD. Resmî bir tanı adı değil; iki tanının birlikteliğini anlatan bir kısaltma.

En belirgin özelliği içsel çelişki: aynı anda hem rutine ihtiyaç duymak hem rutinden sıkılmak, hem uyaran aramak hem uyarandan bunalmak.

Bu tabloyu ve neye göre düzen kurulacağını ayrı bir yazıda ayrıntılı anlattım.

Neden ayrım önemli

Çünkü tedavi ve destek kararları değişiyor.

DEHB için kullanılan ilaçlar otizmin kendisini tedavi etmiyor; DEHB belirtilerine yönelik kullanılıyor. İki tablonun birlikte olduğu kişilerde ilaç yanıtının ve yan etki profilinin farklılaşabildiği bildiriliyor, bu yüzden süreç daha dikkatli yürütülüyor. Karar hekimin.

Destek tarafında da fark var. DEHB'de öncelik eksik yapıyı dışarıdan kurmak; otizmde ise öngörülebilirliği sağlamak ve duyusal ortamı düzenlemek. İkisi birlikteyse ikisi de gerekiyor; tek bir yöntem şablonunun işe yaramamasının sebebi de bu.

Duyusal tarafın gündelik halini duyusal aşırı yüklenme yazısında anlattım.

Değerlendirme kimde

Her iki tablo için de değerlendirme uzmanlık isteyen bir iş ve gelişimsel öykü ikisinde de merkezde duruyor. Çocukluk bilgisi, eski karneler, öğretmen yorumları ve mümkünse ailenin anlattıkları isteniyor.

Karmaşık tablolarda ikinci görüş almak yaygın ve makul bir tercih. Tanıdan memnun kalmamak kaprislik değil.

Çocukta ayrım nasıl yapılıyor

Bu soru ailelerden de çok geliyor, o yüzden ayrı yazayım.

Çocuklarda ayrım genellikle yaşamın erken dönemine bakılarak yapılıyor: dil gelişiminin seyri, ortak dikkat kurma, oyunun biçimi, taklit, akranlarla ilişkinin nasıl geliştiği. DEHB'de bu alanlar tipik seyrederken dikkat ve hareket tarafında zorlanma öne çıkıyor.

Zorlaştıran şey şu: hareketli ve dürtüsel bir çocuk sosyal olarak da zorlanıyor olabiliyor ve bu zorluk otizme benzer görünebiliyor. Bu yüzden değerlendirme tek bir görüşmeye değil, birden fazla kaynaktan gelen bilgiye dayandırılıyor.

Çocuklarda DEHB'nin nasıl göründüğünü çocuklarda DEHB belirtileri yazısında ayrıntılı yazdım.

Bu soru sana sorulduğunda

Benim hazırladığım cevap şu oldu: “İkisi ayrı tablolar. Bazı davranışlar benziyor ama sebepleri farklı. Bende olan DEHB.”

Üç cümle. Hazırlıksız yakalandığımda elimde hazır bir cevap olması, o sohbetlerde kendimi savunmak zorunda hissetmemi azalttı.

Ve bir şeyi daha öğrendim: kendinde ikisinden de bir şeyler görüyorsan, bu bir tutarsızlık olmayabilir. İki ayrı ihtiyacın aynı anda masada olması da mümkün.