DEHB ile otizm aynı şey mi?
İki tablo sık karıştırılıyor ve sık birlikte bulunuyor. Benzeyen yanları, ayrışan yanları ve ikisinin bir arada olması ne anlama geliyor.
Bu yazıda 7 bölüm var
Kısa cevap: hayır, ayrı tablolar. Ama soru bu kadarla kapanmıyor, çünkü ikisi hem karışıyor hem sık birlikte bulunuyor.
Önce bir tarih notu
2013'ten önce tanı kitabı bu iki başlığın aynı kişide birlikte konulmasına izin vermiyordu. Otizm tanısı varsa DEHB tanısı konulamıyordu.
DSM-5 bu kısıtı kaldırdı. Sonrasında görülen tablo şu oldu: birlikteliği istisnai olmaktan çok uzak (Antshel ve Russo, 2019).
Bu, yıllarca insanların bir kısmının ikinci tanısını almadan yaşadığı anlamına geliyor.
Neden karışıyorlar
Dışarıdan benzer görünen davranışlar üretiyorlar:
- Sosyal zorluk. İkisinde de var.
- Rutin meselesi. İkisinde de rutinle ilgili bir gerilim var.
- Duyusal hassasiyet. Uzun süre yalnızca otizme özgü sanıldı. Bijlenga ve arkadaşlarının (2017) çalışması, atipik duyusal profillerin yetişkin DEHB'de de yaygın olduğunu gösteriyor.
- Odaklanma biçimi. DEHB'deki hiperodak ile otizmdeki yoğun ilgi alanları dışarıdan benzeşiyor.
Ayrım nerede
En kullanışlı ayrım davranışın kendisinde değil, altındaki sebepte.
Sosyal zorlukta. DEHB'de mesele genellikle dürtüsellik ve dikkat: söz kesmek, dinlerken kaçırmak, konudan konuya atlamak. Sosyal kuralı biliyorsun, uygulamakta zorlanıyorsun. Otizmde ise sosyal ipuçlarının okunması ve karşılıklılığın kurulması merkezde duruyor.
Rutinde. DEHB'de rutin bir ihtiyaç olarak değil, kurulamayan bir şey olarak var; kurulduğunda da sıkıcı gelip terk ediliyor. Otizmde rutin öngörülebilirlik sağladığı için isteniyor ve bozulması gerçek bir sıkıntı üretiyor.
Odakta. DEHB'de hiperodak yeniliğe ve ilgiye bağlı, seçilemiyor ve zamanla sönüyor. Otizmde yoğun ilgi alanları daha istikrarlı ve yıllarca sürebiliyor.
Değişime tepkide. DEHB'de yenilik çoğu zaman çekici. Otizmde beklenmedik değişim zorlayıcı olabiliyor.
Aynı davranış iki farklı sebepten çıkabiliyor. Ayrımı yapan şey ne yaptığın değil, neden yaptığın.
İkisi birdense
Bu durumun gündelik adı AuDHD. Resmî bir tanı adı değil, iki tanının birlikteliğini anlatan bir kısaltma.
En belirgin özelliği içsel çelişki: aynı anda hem rutine ihtiyaç duymak hem rutinden sıkılmak, hem uyaran aramak hem uyarandan bunalmak.
Bu tabloyu ve neye göre düzen kurulacağını AuDHD yazısında ayrıntılı ele aldım.
Neden ayrım önemli
Çünkü tedavi ve destek kararları değişiyor.
DEHB için kullanılan ilaçlar otizmin kendisini tedavi etmiyor; DEHB belirtilerine yönelik kullanılıyor. Birlikteliğin bulunduğu kişilerde ilaç yanıtının ve yan etki profilinin farklılaşabildiği bildiriliyor, bu yüzden süreç daha dikkatli yürütülüyor.
Destek tarafında da fark var: DEHB'de eksik olan yapıyı dışarıdan kurmak ön planda; otizmde öngörülebilirliği ve duyusal ortamı düzenlemek ön planda. İkisi birdeyse ikisi birden gerekiyor.
Değerlendirme kimde
Her iki tablo için de değerlendirme uzmanlık isteyen bir iş ve gelişimsel öykü ikisinde de merkezî. Yetişkinlikte tablo silikleşebiliyor, çünkü uzun süre uyum sağlamayı öğrenmiş biri her iki tabloyu da örtebiliyor. Bunun adı maskeleme.
Karmaşık tablolarda ikinci görüş almak yaygın ve makul.
Özet
DEHB ile otizm ayrı tablolar, ama sık birlikte bulunuyorlar ve benzer görünen davranışlar üretiyorlar. Ayrımı davranışın altındaki sebep yapıyor.
Kendinde ikisinden de bir şeyler görüyorsan, bu bir tutarsızlık olmayabilir.