Dikkatsiz tip DEHB nedir? Hiperaktivitesiz DEHB

DEHB denince çoğu insanın aklına sınıfta yerinde duramayan, sırası gelmeden cevap veren, sürekli hareket eden bir çocuk geliyor. O tablo gerçek. Ama DEHB'nin tek yüzü o.

Bir de hiç ses çıkarmayan bir yüzü var: pencereden dışarı bakan, öğretmen soruyu sorduğunda nerede kaldığını bilmeyen, ödevini yapıp evde unutan, anahtarını her gün arayan biri. Kimseyi rahatsız etmiyor, o yüzden kimse fark etmiyor.

Bu yazı o sessiz yüz hakkında: dikkatsiz tip DEHB.

Dikkat eksikliği teriminin neyi karşıladığını, neyi karşılamadığını ve halk dilindeki kullanımın nereden geldiğini dikkat eksikliği nedir yazısında ayrıca açtım.

Adı neden değişti

Eskiden iki ayrı ad kullanılıyordu. Hareketli olana “hiperaktivite bozukluğu”, sessiz olana “dikkat eksikliği bozukluğu” deniyordu. Bugün de gündelik dilde DEB ya da İngilizce kısaltmasıyla ADD olarak geçiyor.

DSM-5 bu ayrımı tek bir tanının altında topladı ve farkı sunum türleri olarak tarif etti (American Psychiatric Association, 2013). Üç sunum var:

• Ağırlıklı olarak dikkatsiz sunum: Dikkat belirtileri eşiği geçiyor, hiperaktivite ve dürtüsellik belirtileri geçmiyor.
• Ağırlıklı olarak hiperaktif-dürtüsel sunum: Tersi.
• Birleşik sunum: İkisi birden.

“Sunum” kelimesi bilerek seçilmiş. Tip dendiğinde sabit bir kategori gibi anlaşılıyor; oysa aynı kişinin tablosu yıllar içinde kayabiliyor. Çocuklukta birleşik görünen biri yetişkinlikte ağırlıklı dikkatsiz görünebiliyor, çünkü dışa dönük hareketlilik yaşla birlikte genellikle azalıyor.

Belirtiler nasıl görünüyor

Tanı ölçütlerindeki dikkat maddeleri gündelik hayatta şöyle karşılık buluyor:

• Ayrıntıyı kaçırmak. Bir formda bir satırı atlamak, bir e-postadaki soruyu görmemek, sınavda soruyu yanlış okumak.
• Dikkati sürdürememek. Bir toplantının ilk on dakikası iyi, sonrası sis. Uzun bir metin okurken aynı paragrafı üç kez okumak.
• Dinlemiyor görünmek. Karşındaki konuşurken zihnin başka yere kayması; kişi dinlemek istiyor ama cümleyi yakalayamıyor.
• Talimatları sonuna kadar izleyememek. Üç adımlı bir işin ikinci adımında dağılmak.
• Düzen kuramamak. Masa, dosyalar, takvim: hiçbirinde düzen uzun sürmüyor.
• Zihinsel çaba gerektiren işten kaçınmak. Rapor, vergi formu, uzun bir yazı; en çok ertelenenler bunlar.
• Eşya kaybetmek. Telefon, anahtar, gözlük, şarj aleti.
• Kolay dağılmak. Bir ses, bir bildirim, bir düşünce.
• Günlük işleri unutmak. Randevu, fatura, geri dönülmesi gereken mesaj.

Tek başına bu maddelerin çoğu herkeste zaman zaman oluyor. Tanıda aranan şey bunların sık, uzun süreli, çocukluktan beri süren ve hayatı gerçekten zorlaştıran bir örüntü olması.

Neden bu kadar geç fark ediliyor

Dikkatsiz tipin en büyük sorunu görünmezliği.

Sınıfta sorun çıkaran çocuk öğretmenin dikkatini çekiyor ve yönlendiriliyor. Sessizce geride kalan çocuk ise “tembel”, “hayalperest”, “potansiyelini kullanmıyor” diye tarif ediliyor. Karnede davranış notu iyi, ders notları dalgalı.

Zeka ve çaba da tabloyu örtebiliyor. Parlak bir öğrenci ilkokulda son dakika çalışarak idare edebiliyor. Yük arttığında, genelde ortaokulda, lisede ya da üniversitede, bu telafi yetmemeye başlıyor. İlk gerçek zorlanma çoğu zaman o geçişlerde görünüyor.

Toplum örneklemlerine dayanan meta analizler, dikkatsiz sunumun sık görülen sunumlardan biri olduğunu gösteriyor (Willcutt, 2012). Klinik başvurularda ise hareketli tablolar öne çıkıyor, çünkü yönlendirmeyi davranış sorunları tetikliyor.

Rahatsız etmeyen bir zorlanma, yardım almayan bir zorlanma oluyor.

Kadınlarda neden daha sık gözden kaçıyor

Kadınlarda ve kız çocuklarında DEHB daha çok dikkatsiz sunumla ya da iç dünyaya dönük belirtilerle görünüyor (Quinn ve Madhoo, 2014).

Buna sosyal beklenti ekleniyor. Kız çocuklarından uyumlu, düzenli ve sessiz olmaları bekleniyor; bu beklenti belirtileri gizleme becerisini erken yaşta geliştiriyor. Uzman uzlaşı metni, kadınlarda tanının sistematik olarak geciktiğini ve tablonun sıklıkla kaygı ya da depresyon olarak yorumlandığını vurguluyor (Young ve ark., 2020).

Bu gizleme çabasının adı maskeleme. Ayrıntısını DEHB'de maskeleme yazısında anlattım.

Dikkatsiz tip ile “yavaş bilişsel tempo” aynı şey mi

Araştırmalarda son yıllarda sık geçen bir kavram var: yavaş bilişsel tempo. İngilizce kısaltmasıyla SCT.

Tarif ettiği şey şu: aşırı hayal kurma, zihinsel bulanıklık, uyuşukluk, bakıp görmeme, işleri yavaş yapma. Dikkatsiz tipe çok benziyor ve uzun süre onun bir alt biçimi sanıldı.

Becker ve arkadaşlarının (2016) 73 çalışmayı değerlendiren meta analizi, bu belirtilerin DEHB'nin dikkatsizlik belirtileriyle ilişkili ama onlardan ayrışabilen bir küme oluşturduğunu gösteriyor. Yani yavaş bilişsel tempo dikkatsiz tipin başka bir adı sayılmıyor; onunla birlikte görülebilen ayrı bir yapı olarak tartışılıyor.

Bu henüz resmî bir tanı değil. Pratikteki önemi şu: dikkat sorunları olan ama belirgin biçimde yavaş, uykulu ve içe dönük görünen birinin tablosu, klasik DEHB tarifine tam oturmayabilir ve değerlendirmede bu ayrıntıyı konuşmak işe yarar.

Tanıda nelere bakılıyor

Dikkatsiz sunum için de tanı süreci aynı ilkelerle yürüyor:

• Belirtilerin çocuklukta da var olması. DSM-5'e göre belirtilerin bir kısmının 12 yaşından önce başlamış olması gerekiyor.
• Birden fazla ortamda görülmesi. Yalnızca işte ya da yalnızca evde değil.
• İşlevselliği bozması. Okul, iş, ilişkiler ya da günlük yaşam gerçekten etkileniyor olmalı.
• Başka bir tabloyla daha iyi açıklanmaması. Dikkat sorunları depresyonda, kaygıda, uyku bozukluklarında, tiroit sorunlarında ve demir eksikliğinde de görülüyor. Bu yüzden ayırıcı tanı sürecin merkezinde.

Dikkatsiz tipte gelişimsel öykü özellikle önemli, çünkü çocuklukta dikkat çekmemiş olabiliyor. Eski karneler, öğretmen yorumları (“sınıfta dalgın”, “potansiyelini kullanmıyor”) ve aile anlatımları değerlendirmede işe yarayan bilgiler.

Sürecin tamamını yetişkin DEHB tanısı nasıl konur yazısında adım adım anlattım.

Tedavi farklı mı

Temel yaklaşım birleşik sunumla aynı: psikoeğitim, gerekiyorsa ilaç ve beceri odaklı psikolojik destek.

Dikkatsiz sunumda gündelik desteğin ağırlığı biraz daha fazla dikkat ve düzen tarafına kayıyor:

• Hafızayı dışarı taşımak. Tek liste, tek takvim, görünür hatırlatıcılar.
• Başlamayı kolaylaştırmak. Büyük işi ilk hareketine bölmek.
• Dikkat dağıtıcıları azaltmak. Bildirimleri kapatmak, çalışma ortamını sadeleştirmek.
• Enerji dalgalanmasına göre plan yapmak. Zor işi zihnin en açık olduğu saate koymak.

İlaç kararı ve seçimi hekimin işi. Dikkatsiz sunumda da DEHB'de kullanılan ilaçların etkili olabildiği biliniyor; hangi ilacın, hangi dozda, kimde uygun olduğu kişiye göre değişiyor. Genel çerçeve DEHB ilaç tedavisi yazısında.

Bana kalan

Dikkatsiz tip DEHB, hareketli değil dalgın görünen DEHB. Dışarıdan sorun çıkarmadığı için geç fark ediliyor, en çok da kız çocuklarında ve kadınlarda.

Belirtiler herkeste zaman zaman görülen şeylere benzediği için ayırıcı tanı önemli. Ama “sadece dalgınım” diye yıllarca açıklanan bir zorlanma örüntüsü, değerlendirilmeye değer bir işaret olabilir.