DEHB'de bilişsel davranışçı terapi (BDT)

İlaç dikkati topluyor. Ama takvim tutmayı, işi adımlara bölmeyi ve "yine yapamayacağım" cümlesiyle baş etmeyi öğretmiyor.

Bu boşlukta çalışan yaklaşımlardan en çok araştırılmış olanı bilişsel davranışçı terapi.

Neyi hedefliyor

DEHB'ye uyarlanmış BDT, DEHB'yi ortadan kaldırmayı hedeflemiyor. İki şeyle çalışıyor:

Beceriler. Zaman yönetimi, planlama, önceliklendirme, erteleme ile baş etme, dikkat dağıtıcıları yönetme.

Düşünce kalıpları. Yıllar içinde oluşmuş işlevsiz inançlar: "başlarsam berbat edeceğim", "hiçbir sistemi sürdüremiyorum", "ya kusursuz ya hiç". Bu kalıplar davranışı doğrudan durduruyor.

İkinci kısım önemli. Beceri öğretmek tek başına yetmiyor, çünkü becerinin uygulanmasını engelleyen şey çoğu zaman düşüncenin kendisi.

BDT'nin DEHB'deki işi, bilgi vermek değil. Bilinen şeyin önündeki engeli kaldırmak.

Kanıt durumu

Safren ve arkadaşlarının (2010) JAMA'da yayımlanan randomize çalışması, ilaç kullanmasına rağmen belirtileri süren yetişkinlerde BDT'nin, karşılaştırma grubuna göre anlamlı düzeyde daha fazla iyileşme sağladığını gösteriyor.

Solanto ve arkadaşlarının (2010) çalışması ise üstbilişsel terapi adı verilen, zaman yönetimi ve planlamaya odaklanan grup temelli bir yaklaşımın dikkatsizlik belirtileri üzerinde etkili olduğunu bildiriyor.

Avrupa uzlaşı metni (Kooij ve ark., 2019), yetişkin DEHB'de psikolojik desteği tedavinin bileşenlerinden biri olarak sayıyor.

Kritik ayrıntı şu: bu çalışmaların çoğu ilaç kullanan yetişkinlerde yapılmış. BDT'nin ilaç yerine geçtiğine dair bir iddia bulunmuyor; ilacın bıraktığı boşluğa çalıştığına dair bulgular var.

Seansta ne oluyor

DEHB'ye uyarlanmış BDT, konuşma terapisi beklentisiyle gelen kişiler için şaşırtıcı olabiliyor. Yapısı şöyle:

• Yapılandırılmış. Her seansın bir gündemi var.
• Bugüne odaklı. Geçmiş ele alınıyor ama merkez şu anki işleyiş.
• Ödevli. Seans arası uygulama işin merkezinde. Sadece konuşulan bir terapi olmuyor.
• Sınırlı süreli. Genelde on iki ile yirmi seans arasında planlanıyor.
• Ölçülü. Belirtiler ve hedefler düzenli olarak değerlendiriliyor.

Tipik bir seans şöyle işliyor: geçen haftanın ödevi gözden geçiriliyor, tutmadıysa sebebi araştırılıyor, yeni bir beceri çalışılıyor, hafta için somut bir uygulama belirleniyor.

Kimde işe yarıyor

BDT'nin işe yaraması birkaç şeye bağlı:

• Terapistin DEHB deneyimi. Genel BDT eğitimi almış ama DEHB'yi bilmeyen bir terapist, ödevlerin neden yapılamadığını yanlış yorumlayabiliyor.
• Ödev yükünün gerçekçi olması. Bir DEHB hastasına haftalık uzun ödev vermek, ödevin yapılmamasına ve utanç üretmesine yol açıyor.
• Belirtilerin bir miktar kontrolde olması. Çok ağır belirtiler varken beceri çalışması zor ilerliyor; bu yüzden sıklıkla ilaçla birlikte planlanıyor.

Diğer yaklaşımlar

BDT tek seçenek olmuyor. Duygu tarafı ağır basıyorsa kabul ve kararlılık terapisi ve diyalektik davranış terapisi kaynaklı beceri çalışmaları da kullanılıyor.

Farkındalık temelli yaklaşımların DEHB'deki yeri ise farkındalık çalışması yazısında.

Özet

BDT, yetişkin DEHB'de kanıt tabanı en geniş psikoterapi yaklaşımı. İlacın yerine geçmiyor; ilacın çözemediği kısımla çalışıyor: sistem kurmak ve yıllar içinde yerleşmiş düşünce kalıplarını gevşetmek.