DEHB'de engelli kimlik kartı alınır mı?

Engelli kimlik kartı, engelli raporunun cüzdanda taşınan hali gibi düşünülüyor. Kısmen doğru: kart raporun yerine geçmiyor, ama raporun belgelediği durumu günlük hayatta kullanılabilir hale getiriyor. Otobüse binerken, trene bilet alırken ya da müze girişinde her seferinde rapor göstermek yerine kart gösteriliyor.

Bu yazı kartın kendisine odaklanıyor: kim alabiliyor, nasıl başvuruluyor, ne işe yarıyor, süresi neye bağlı. Raporun nasıl alındığı ve oranın neye göre belirlendiği DEHB'de engelli raporu yazısında.

Kart kimlere veriliyor

Kartı Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı veriyor. Dayanağı, 12 Mayıs 2023'te Resmi Gazete'de yayımlanan Engelli Bireylere Kimlik Kartı Verilmesine ve Ulusal Engelli Veri Sistemi Oluşturulmasına Dair Yönetmelik.

Yönetmeliğe göre kart, yetişkinlerde sağlık kurulu raporuyla engel oranı en az yüzde 40 olan kişilere veriliyor. 18 yaş altında ölçü farklı: çocukların raporu ÇÖZGER çerçevesinde düzenlendiği için, raporda yazan özel gereksinim düzeyinin yüzde 40 ve üzerine denk sayılması gerekiyor. Bakanlık bu denkliği yönetmeliğin ekindeki uyum tablosuna göre kuruyor ve çocuğun kartının üzerine oran değil, özel gereksinim düzeyi yazılıyor. ÇÖZGER'in mantığını ayrı bir yazıda anlattım.

DEHB'de ne değişiyor

Kart açısından DEHB'ye özel bir kural yok. Tanının adı değil, raporun oranı belirleyici. Raporunda yüzde 40 ve üzeri bir oran varsa başvurabiliyorsun; altındaysa kart verilmiyor.

DEHB'de bu oranın neden herkeste farklı çıktığını, işlev kaybının nasıl değerlendirildiğini DEHB engel oranı yazısında ayrıntılı yazdım. Burada şunu eklemek yeterli: aynı tanıya sahip iki kişiden biri karta hak kazanırken diğeri kazanmayabiliyor. Bu bir hata değil, mevzuatın tanıya değil işleve bakmasının sonucu.

Rapor beklenenden düşük çıktıysa itiraz yolu var, usulü rapora itiraz yazısında.

Başvuru nasıl yapılıyor

İki yol var.

e-Devlet. Bakanlık, 28 Ağustos 2021'den bu yana kart başvurularını e-Devlet üzerinden de alıyor. Bu yolda belge yüklemen gerekmiyor: bakanlığın açıklamasına göre fotoğraf, kimlik ve adres bilgileri MERNİS'ten, sağlık kurulu raporu da Sağlık Bilgi Sistemi'nden çekiliyor. Yani raporunun e-raporu olarak sistemde görünüyor olması gerekiyor. Bunu kontrol etmek için e-Nabız ve e-Devlet sorgulaması yazısına bakabilirsin. Raporun sistemde görünmüyorsa yüz yüze başvuru daha sorunsuz olabilir.

İl müdürlüğü ya da sosyal hizmet merkezi. Aile ve Sosyal Hizmetler il müdürlüklerine ya da sosyal hizmet merkezlerine şahsen başvurulabiliyor. Bakanlığın sık sorulan sorular sayfasına göre bu durumda istenenler:

1. İki adet fotoğraf.
2. Kimlik kartı fotokopisi.
3. Sağlık kurulu raporunun aslı ya da onaylı örneği.

Kart, yönetmeliğe göre başvuruda belirttiğin adrese ya da yerleşim yeri adresine iadeli taahhütlü postayla gönderilebiliyor. Bakanlığın 2024 tarihli açıklamasında e-Devlet başvurularında kartın 15 iş günü içinde gönderildiği yazıyor. Yönetmelik, teslim sırasında belli koşullarla eşe ve yakın akrabalara da imza karşılığı teslime izin veriyor.

Kart ne işe yarıyor

Bakanlığın sık sorulan sorular sayfasında sayılan başlıca kullanım alanları şunlar:

• Şehir içi toplu taşıma. Otobüs, metro, tramvay, Marmaray ve şehir hatları vapurlarında ücretsiz seyahat.
• Tren. TCDD'nin yüksek hızlı trenler dahil koltuklu seferlerinde ücretsiz yolculuk.
• Uçak. Bakanlığın sayfasına göre THY ve AJet'te iç hatlarda yüzde 20, dış hatlarda yüzde 25 indirim.
• Şehirlerarası otobüs. Yüzde 30 indirim. Refakatçi için bu indirim uygulanmıyor.
• Müze ve ören yerleri. Kültür ve Turizm Bakanlığı'na bağlı müze, ören yeri ve milli parklara ücretsiz giriş.
• Diğer. Bazı mobil, internet ve televizyon hizmetlerinde indirimler, Kredi ve Yurtlar Kurumu burs ve yurtlarında öncelik.

Konut tarafında da bir başlık var: bakanlığın sayfasına göre TOKİ'nin planladığı konutların yüzde 5'i, yüzde 40 ve üzeri raporu olan yetişkinlere ayrılıyor ve hak sahipleri kurayla belirleniyor. Burada da asıl belge rapor; kart başvuruyu kolaylaştıran yardımcı belge gibi çalışıyor.

Üç not düşmek gerekiyor. Birincisi, belediyelerin toplu taşıma dışındaki uygulamaları yerden yere değişiyor; bakanlık da bunlar için belediyelerin kendi sitelerine bakılmasını söylüyor. İkincisi, bazı şehirlerde ücretsiz toplu taşımayı kullanmak için belediyenin ayrıca kişiye özel bir ulaşım kartı ya da kayıt istediği olabiliyor; bunu kendi belediyenden öğren. Üçüncüsü, şirketlerin indirim oranları zamanla değişebiliyor. Bir hakkı kullanmadan önce ilgili kurumun güncel koşuluna bak.

Refakatçi hakkı. Kartın üzerinde refakat hakkı olup olmadığı yazıyor. Bakanlığın açıklamasına göre raporunda “ağır engelli” ibaresi olanların bir refakatçisi, engelli kişiyle birlikte olmak koşuluyla şehir içi toplu taşımadan ücretsiz yararlanıyor. Bu ibare her raporda yer almıyor; kartında ne yazdığına bakmak, yola çıkmadan neyle karşılaşacağını bilmeni sağlar.

Kartın sağlamadıkları

Kart her kapıyı açmıyor ve bunu baştan bilmek hayal kırıklığını azaltıyor.

Vergi indirimi kendiliğinden gelmiyor. Gelir vergisindeki engellilik indirimi için Gelir İdaresi'ne ayrı başvuru gerekiyor ve rapor orada ayrıca değerlendiriliyor. Gelir İdaresi'nin rehberi, kart almak için alınıp kendi kurulunca değerlendirilmemiş raporlarla indirim uygulanmadığını açıkça yazıyor. Ayrıntıları engelli vergi indirimi yazısında.

Sınav düzenlemesi sağlamıyor. ÖSYM sınavlarındaki düzenlemeler ayrı bir başvuruya bağlı; onu ÖSYM başvurusu yazısında yazdım. EKPSS ise yine ayrı bir süreç, EKPSS yazısında anlattım.

İş yerinde düzenleme getirmiyor. Kart, işverenin sana makul düzenleme yapmasını kendiliğinden sağlamıyor. O konu iş hayatında DEHB yazısında.

Kartı göstermek zorunda mısın

Değilsin. Kart bir hak kullanma aracı, bir yükümlülük değil. Bir indirimi kullanmak istemediğin yerde kartı çıkarmak zorunda değilsin ve kartın varlığı kimseye tanını anlatma borcu yüklemiyor.

Bu, özellikle iş yerinde ya da arkadaş çevresinde raporunu bilmesini istemediğin kişiler varken önemli. Toplu taşımada bu hak çoğu zaman sessizce kullanılıyor, ama müze gişesinde ya da bilet alırken kartı uzatmak bazen bir açıklama yapma hissi doğurabiliyor. Ne zaman, kime, ne kadar anlatacağına sen karar veriyorsun; bu konuyu tanıyı açmak yazısında ayrıca yazdım.

Süresi neye bağlı

Kartın üzerinde bir geçerlilik süresi yazıyor ve bu süre kartın dayandığı rapora bağlı. Yönetmelik, 18 yaş altındakiler için kartın süresinin rapordaki süreyi geçemeyeceğini açıkça yazıyor; “sürekli” bir çocuk raporunda bile kart, çocuğun 18 yaşını doldurmasından en geç bir ay sonrasına kadar geçerli olabiliyor. Bu da 18 yaşa gelen herkesin erişkin değerlendirmesinden geçmesi gerektiği anlamına geliyor.

Bakanlığın sık sorulan sorular sayfasına göre kartı yenilemek için önce eski kartın iptal edilmesi gerekiyor ve kart sürekli değilse yeni bir sağlık kurulu raporu isteniyor. Raporun süreliyse döngü şöyle işliyor: önce rapor yenileniyor, ardından kart. Raporun süresi ve yenileme takvimi rapor süresi ve yenileme yazısında.

Yönetmelik bir şeyi daha söylüyor: oranı asgari düzeyin altına düşen kişilerin kartları ve herhangi bir nedenle geçersiz hale gelen kartlar il müdürlüğüne ya da sosyal hizmet merkezine iade ediliyor. Geçersiz kartın kullanılmasından doğan sorumluluk kullanana ait.

Bana kalan

Mevzuatı okurken kafamda netleşen şey şu oldu: kart bir hak listesi değil, hakları kullanmayı kolaylaştıran bir belge. Hangi indirimin hangi koşulla verildiğine çoğu zaman her kurum kendisi karar veriyor.

DEHB'li biri için kartın en somut faydası, belki de raporu yanında taşıma zorunluluğunu ortadan kaldırması. Kağıt bir belgeyi kaybetmemek, buruşturmamak, lazım olduğunda bulmak başlı başına bir iş. Kartın yenileme tarihini telefonuna hatırlatıcı olarak kurmak da aynı işin devamı.

Buradaki bilgi genel çerçeve, hukuki görüş değil. Hakların kapsamı ve indirim oranları değişebiliyor; kullanmadan önce ilgili kurumdan ve bakanlığın güncel sayfasından teyit al.