DEHB ve ezber dersleri: tarih, biyoloji, coğrafya

Bir öğrenci tarih kitabının üç sayfasını okuyor. Sayfa bitiyor. Ne okuduğunu soruyorsunuz, cevap veremiyor.

Bu, tembellik değil. Gözler satırları takip etti, sayfalar çevrildi, süre geçti. Olmayan tek şey kayıt.

Bu yazı ezber gerektiren derslerde neyin bozulduğunu ve nasıl onarılacağını anlatıyor.

İki ayrı zorluk

Ezber derslerinde DEHB'nin karşılaştığı iki farklı engel var ve ikisi karıştırılıyor.

Birincisi sıkılma. Tekdüze bilgi uyarılma düzeyini düşürüyor. Dikkat belirli bir uyarım aralığında çalışıyor; altına düştüğünde zihin kendi uyaranını üretmeye başlıyor. Tarih kronolojisi ya da biyoloji terminolojisi tam olarak bu düşüşü üretiyor.

İkincisi kayıt sorunu. Bu daha sinsi. Okurken dikkat metinde değilse, bilgi hafızaya hiç girmiyor. Sonra "unuttum" deniyor ama unutmak için önce kaydetmiş olmak gerekiyor.

Çalışma belleği yazısında bu ayrımı yazdım. Ezber derslerinde ikisi birbirini besliyor: sıkılma dikkati düşürüyor, dikkat düşünce kayıt olmuyor, kayıt olmayınca ilerleme hissi kaybolup sıkılma artıyor.

Tanıdıklık tuzağı

Bu, ezber çalışmasının en büyük yanılgısı ve herkeste var, DEHB'de daha pahalıya geliyor.

Bir metni ikinci kez okuduğunuzda tanıdık geliyor. Tanıdıklık, bildiğiniz hissi veriyor. Kitabı kapatıp "bu konu tamam" diyorsunuz.

Sınavda boş sayfaya baktığınızda hiçbir şey gelmiyor.

Araştırmalar bu farkı açıkça gösteriyor: metni yeniden okumak, sınanmış çalışma yöntemleri arasında en düşük verimlilere giriyor. Bilgiyi hafızadan çağırmak ise en yükseklerden biri.

Fark şurada: okumak bilgiyi tanımayı öğretiyor, çağırmayı değil. Sınav ise çağırmayı soruyor.

DEHB'de bu tuzak daha derin, çünkü okumak pasif bir iş ve pasif işte dikkatin gittiğini fark etmek zor. Üç sayfa okunuyor, ilerleme hissi oluşuyor, kayıt hiç yapılmamış oluyor.

Kanıtı olan iki yöntem

Geniş bir derleme, sınanmış on yöntem arasında ikisini açık ara öne çıkarıyor.

Kendini test etmek. Bilgiyi hafızadan çağırmak. Kitap kapalı, kağıt önde.

Aralıklı tekrar. Aynı süreyi tek oturuma yığmak yerine zamana yaymak.

Geri kalan popüler yöntemlerin çoğu, alt çizmek ve özet çıkarmak da dahil, düşük verimli bulunuyor. Bu şaşırtıcı geliyor ama sebebi açık: ikisi de pasif ve ikisi de tanıdıklık üretiyor.

DEHB tarafında bu iki yöntemin ayrıca bir avantajı var. Kendini test etmek aktif bir iş; sürekli küçük kararlar gerektiriyor ve o kararlar dikkati tutuyor. Pasif okumanın tersi.

Asıl zor kısım: takvim

Yöntemi bilmek yetmiyor ve DEHB'de tıkanılan yer tam burası.

Aralıklı tekrar bir takvim gerektiriyor. Hangi konunun ne zaman tekrar edileceğini hatırlamak lazım. Bu, ileriye dönük hatırlama gerektiriyor ve unutkanlık yazısında yazdığım gibi en çok zorlanılan alan tam olarak bu.

Çözüm, kararı tekrar gününe bırakmamak.

Konu bitirildiğinde tekrar günleri aynı anda takvime yazılıyor. Konu bitti, üç gün sonrası ve on gün sonrası hemen işaretlendi. Karar o an veriliyor.

Bunu bir uygulamaya devretmek de mümkün ve çoğu kişi için daha iyi çalışıyor. Ancak burada bir risk var: yeni uygulama aramak kendi başına bir erteleme biçimine dönüşebiliyor. Uygulama avcılığı yazısında bunu yazdım.

Dersler aynı şekilde çalışılmıyor

Ezber dersi denince hepsi aynı kefeye konuyor. Oysa bilginin yapısı farklı ve o yapıya uygun çalışmak işi belirgin biçimde kolaylaştırıyor.

Ders	Bilginin yapısı	Bağlanacağı şey	İşe yaramayan
Tarih	Olaylar ve sebepler	Anlatı: kim, neden, sonra ne oldu	Tarihleri düz liste olarak ezberlemek
Biyoloji	Sistemler ve süreçler	Şema: parçaların birbirine bağlanışı	Terimleri tek tek ezberlemek
Coğrafya	Nedensellik zinciri	Harita ve sebep-sonuç	Bölge isimlerini sıralamak
Edebiyat	Dönem ve eser eşlemesi	Dönemin genel özelliği	Eser adlarını yazarsız ezberlemek

Ortak nokta şu: ham liste hafızada tutunmuyor; bir yapıya bağlanmış bilgi tutunuyor.

DEHB'de bu daha da belirleyici. Anlamsız bir liste, uyarılma düzeyini en hızlı düşüren bilgi biçimi. Aynı bilgi bir hikayeye ya da bir şemaya bağlandığında hem daha kolay tutuluyor hem daha az sıkıyor.

Tarih: anlatıya bağlamak

Tarihte en sık yapılan hata, tarihleri ve olayları ayrı ayrı ezberlemek.

Tarih bir olaylar listesi değil, bir nedensellik zinciri. Bir olay neden oldu, sonucunda ne oldu, bir sonrakini nasıl hazırladı.

Zincir kurulduğunda tarihlerin çoğu kendiliğinden yerine oturuyor, çünkü sıra belli oluyor. Tek tek ezberlenen tarihler ise birbirine karışıyor.

Pratik yöntem: bir dönemi okuduktan sonra kitabı kapatıp o dönemi birine anlatır gibi yazmak. Yazarken takıldığınız yer, bilmediğiniz yer. Kitap o noktada açılıyor.

Bu aynı zamanda kendini test etmenin en doğal hali.

Biyoloji: şemaya bağlamak

Biyolojide bilgi hiyerarşik: sistemler, organlar, hücreler, moleküller.

Metin halinde okunduğunda bu hiyerarşi kayboluyor. Şema halinde çizildiğinde görünür oluyor.

Burada bir avantaj var: şema çizmek aktif bir iş ve DEHB'de aktif iş pasif okumadan çok daha iyi tutuyor. Ayrıca görsel bilgi, tek başına metinden daha kolay hatırlanıyor.

Pratik yöntem: her konuyu tek bir sayfaya sığacak bir şemaya indirmek. Sayfa dolduysa fazla ayrıntı var demektir; sadeleştirmek gerekiyor.

Tekrar da bu şema üzerinden yapılıyor: boş kağıda şemayı yeniden çizmek. Çizemediğiniz kutu, bilmediğiniz kutu.

Coğrafya: haritaya bağlamak

Coğrafyada çoğu bilgi mekanla ilişkili ve mekandan koparıldığında ezberlenecek rastgele bir listeye dönüşüyor.

İklim özelliği nerede olduğuna bağlı. Tarım ürünü iklime bağlı. Nüfus dağılımı ikisine birden bağlı.

Bu zincir kurulduğunda ezberlenecek şey azalıyor, çünkü çoğu bilgi türetilebiliyor.

Pratik yöntem: boş harita üzerine çalışmak. Önce bölgeleri, sonra iklimi, sonra ürünü. Her katman bir öncekinin üstüne biniyor.

Kart sistemi

Kartlar ezber derslerinde en çok önerilen araç ve DEHB'de iki yüzü var.

İyi tarafı: kart doğrudan kendini test etmeye zorluyor. Soru önde, cevap arkada; tanıdıklık tuzağı devre dışı kalıyor.

Kötü tarafı: kart hazırlamak ayrı bir iş. Çoğu öğrenci kart hazırlamada kalıyor ve hiç çalışmıyor. Kart hazırlamak çalışıyormuş hissi veriyor; bu, uygulama avcılığının kağıt hali.

Çözüm, kartı sonradan değil okurken hazırlamak. Konu okunurken, önemli bir bilgi görüldüğü anda kart yazılıyor. Böylece iki iş tek seferde bitiyor ve kart hazırlama ayrı bir göreve dönüşmüyor.

İkinci kural: kart kısa olacak. Bir kartta bir bilgi. Uzun kart, cevabı hatırlamayı imkansız hale getiriyor.

Oturum uzunluğu

Ezber çalışmasında uzun oturum çalışmıyor ve DEHB'de hiç çalışmıyor.

Sebep uyarılma düzeyi. Kırk dakika sonra aynı tür bilgiyle devam etmek, dikkatin düştüğü ve kaydın durduğu bir bölge yaratıyor. O bölgede geçen süre, çalışılmış sayılıyor ama öğrenilmiş olmuyor.

İşe yarayan kurgu kısa oturum ve konu değişimi. Yirmi dakika tarih, kısa ara, yirmi dakika biyoloji. Değişim yenilik üretiyor ve yenilik dikkati tazeliyor.

Burada bir denge var: ders değiştirmek geçiş maliyeti üretiyor ve geçiş güçlüğü yazısında bunu yazdım. Ama ezber derslerinde sıkılmanın maliyeti, geçişin maliyetinden yüksek. Sayısal derslerde denge tersine dönüyor.

Sesli materyal ve hareket

İki ek yöntem var ve ikisinin de sınırı bilinmeli.

Sesli okumak. Metni yüksek sesle okumak, sessiz okumaktan daha iyi tutuluyor çünkü ikinci bir kanal devreye giriyor. Ayrıca sesini duymak, dikkatin gittiğini fark etmeyi kolaylaştırıyor.

Yürürken tekrar. Hareket bazı kişilerde uyarılma düzeyini koruyor ve ezber tekrarı yürürken yapılabiliyor. Egzersiz yazısında hareketin dikkate etkisini yazdım.

İkisinin de ortak sınırı şu: yeni bilgi öğrenmek için değil, bilinen bilgiyi tazelemek için işe yarıyorlar. Araştırmalar aynı metni hem dinleyip hem okumanın yalnızca dinlemekten daha iyi olduğunu gösteriyor; sesli kitap yazısında bunu ele aldım.

Sıkıldığınızda ne yapmalı

Bu, ezber derslerinin kaçınılmaz anı ve genellikle yanlış yönetiliyor.

Yaygın tepki zorlamak: sıkıldım ama devam edeceğim. Bu, dikkatin düştüğü bölgede geçen süreyi uzatıyor ve kayıt zaten durmuş durumda.

İkinci yaygın tepki bırakmak: telefonu almak, başka bir şeye geçmek. Bu da oturumu bitiriyor.

İşe yarayan üçüncü yol, yöntemi değiştirmek. Okumaktan yazmaya geçmek, şemaya geçmek, sesli anlatmaya geçmek. Konu aynı kalıyor, uyarım tazeleniyor.

Bu, motivasyon yazısında anlattığım dört tetikleyiciden birinin, yeniliğin, çalışmaya yapay olarak eklenmesi.

Son tekrar dönemi

Sınavdan önceki son haftalarda yapılacak şey, yeni konu değil tekrar.

Burada en sık yapılan hata, tekrar için yeniden okumak. Son hafta kitabı baştan okumak hem zaman almıyor hem bilgi vermiyor.

Doğru tekrar şöyle: boş kağıda konu başlıklarını yazmak, her başlığın altına hatırladıklarını dökmek, sonra kitapla karşılaştırmak. Eksikler bu karşılaştırmada çıkıyor ve çalışılacak yer tam olarak orası oluyor.

Bu yöntem zor geliyor, çünkü boş kağıt rahatsız edici. Tam da bu yüzden işe yarıyor: rahatsızlık, bilgiyi çağırma çabasının göstergesi.

Hafıza teknikleri: ne kadar işe yarıyor

Akrostiş, yer yöntemi, görselleştirme. Bu teknikler ezber derslerinde çok anlatılıyor ve kanıt durumu karışık.

Özetle: belirli türde bilgide gerçekten işe yarıyorlar, genel bir çözüm değiller.

İyi çalıştıkları yer, sırası olan kısa listeler. Bir sıralamayı, bir grubu ya da adımları tutmak için üretilen bir kısaltma, ham listeden daha kolay hatırlanıyor.

Kötü çalıştıkları yer, anlam gerektiren bilgi. Bir olayın sebebini akrostişle tutamıyorsunuz; sebep anlaşılarak tutuluyor.

DEHB'de ek bir uyarı var: teknik üretmenin kendisi bir erteleme biçimine dönüşebiliyor. Kırk dakika boyunca güzel bir kısaltma aramak, çalışıyormuş hissi veriyor ve o süre konuya gitmiyor.

Kural: teknik üretmek beş dakikayı geçmiyor. Geçerse o bilgi teknikle değil tekrarla tutulacak demektir.

Özet çıkarmanın doğru biçimi

Özet çıkarmak, popülerliğine rağmen düşük verimli yöntemler arasında sayılıyor ve sebebi şu: çoğu özet, metni kopyalamaktan ibaret.

Kopyalanan özet tanıdıklık üretiyor, çağırma üretmiyor.

İşe yarayan özet biçimi ise farklı: kitap kapalıyken yazılıyor.

Yöntem şu. Konu okunuyor, kitap kapatılıyor, hatırlananlar boş kağıda dökülüyor. Sonra kitap açılıp eksikler tamamlanıyor, ama farklı renkle.

İkinci renkte yazılan her şey, bilmediğiniz şey. Tekrar o renge bakılarak yapılıyor.

Bu yöntem hem özet üretiyor hem kendini test etme işini aynı anda yapıyor. DEHB'de ayrıca aktif olduğu için dikkat tutuyor.

Birine anlatmak

Ezber derslerinde en güçlü ve en az kullanılan yöntem bu.

Bir konuyu birine anlatmak, bilgiyi hafızadan çağırmayı zorunlu kılıyor. Üstelik anlatırken nerede takıldığınız anında belli oluyor; bu, sınavda öğrenilen bir şeyin haftalar önce öğrenilmesi demek.

Dinleyecek kimse yoksa sesli anlatmak da çalışıyor. Telefona kaydetmek daha da iyi: kaydı dinlerken eksikler duyuluyor.

DEHB tarafında ikinci bir fayda var: anlatmak sosyal ve aktif bir iş, yani uyarılma düzeyini yükseltiyor. Tekdüze okumanın tam tersi.

Birlikte çalışılan bir arkadaşla sırayla konu anlatmak, hem bunu hem eşlikçi etkisini birden sağlıyor.

Tekrar takvimi nasıl kurulur

Aralıklı tekrarın en çok tıkanan yeri takvim olduğu için somut bir örnek vereyim.

Tekrar	Ne zaman	Ne yapılıyor	Süre
1. tekrar	Aynı gün akşam	Kitap kapalı, başlıklardan hatırlama	10 dakika
2. tekrar	3 gün sonra	Kart ya da boş kağıt	10 dakika
3. tekrar	10 gün sonra	Soru çözerek	20 dakika
4. tekrar	1 ay sonra	Yalnızca eksik kalanlar	10 dakika

Aralıkların kesin olması gerekmiyor; önemli olan artan bir aralıkla tekrar etmek.

Kritik kural: bu dört tarih, konu bitirildiği gün takvime yazılıyor. Tekrar gününde karar verilmiyor, konu bitince veriliyor.

DEHB'de bu tek değişiklik, aralıklı tekrarın uygulanabilir olmasıyla olmaması arasındaki fark.

Hangi bilgi ezberlenmeli

Bu soru çoğu öğrencide hiç sorulmuyor ve sorulduğunda çalışılacak hacim belirgin biçimde azalıyor.

Her bilgi ezberlenecek bilgi değil. İkiye ayrılıyor.

Türetilebilir bilgi. Bir kuralı bilince çıkarılabilen şeyler. Coğrafyada iklim bilindiğinde ürün türetilebiliyor; biyolojide sistem bilindiğinde işlev çıkarılabiliyor.

Ham bilgi. Türetilemeyen, bilinmesi gereken şeyler. Tarihler, isimler, terimler.

Ezber yalnızca ikinci gruba uygulanıyor. Birinci gruba ezberle yaklaşmak, hem hacmi şişiriyor hem bilgiyi kırılgan yapıyor.

DEHB'de bu ayrım ayrıca önemli, çünkü ham bilgi tekdüze ve tekdüze bilgi en hızlı sıkan şey. Hacmi küçülttüğünüzde sıkılma süresi de kısalıyor.

Sınavdan önceki son gün

Son gün yapılacak şey yeni konu değil, hatırlatma turu.

Yöntem şu: boş kağıda konu başlıklarını yazmak ve her başlığın altına hatırladıklarını dökmek. Yazılamayan başlık, o gün bakılacak yer.

Yapılmaması gereken şey, kitabı baştan okumak. Son gün okuması hem bitmiyor hem bilgi vermiyor hem de bitmediği için kaygı üretiyor.

İkinci yapılmaması gereken şey, o gün yeni bir kaynağa bakmak. Yeni kaynak her zaman eksik gösteriyor ve son gün bu, işe yaramayan bir bilgi.

Uyku da bu günün bir parçası. Uyku kaybının öğrenme ve performansla olumsuz ilişkili olduğu iyi belgelenmiş durumda; sınav sabahı yazısında bunu ele aldım.

Bana kalan

Ezber derslerinde zorlanan bir öğrencinin kendine koyduğu teşhis çoğu zaman aynı: tembelim.

Matematikteki zorlanmayı anlamak kolay; zor bir ders. Tarih okumak ise zor bir iş gibi görünmüyor. Bu yüzden üç sayfayı okuyup hiçbir şey hatırlamamanın tek açıklaması karakter gibi geliyor.

Bu yazıyı yazarken vardığım sonuç, bu açıklamanın büyük olasılıkla yanlış olduğu. Okunan şey unutulmuyor; çoğu zaman hiç kaydedilmiyor. Gözler satırda, dikkat başka yerde, ve ikisinin aynı anda olabileceğini kimse söylemiyor.

Çıkış yöntemde: kitabı kapatıp boş kağıda yazmak. İlk denemede sayfa utanç verecek kadar boş kalabilir. Öğreten de o boşluk.

Buradaki bilgi genel bir çerçevedir. Tanı ve tedavi kararları hekiminizle verilir.