Dürtüsellik DEHB'nin en hızlı ve çoğu zaman en pahalı tarafı. Karar ile eylem arasındaki boşluk o kadar kısa ki fark etmeden geçiyorsun. Burası o boşluğu biraz uzatmak için bir durak: bir şeyi yapmadan önce buradan geç.
Burada seçtiğin hiçbir şey kaydedilmiyor. Sayfayı kapattığında her şey siliniyor.
Dürtüyle mi hareket ediyorum?
"Şimdi ya da hiç" hissiKarar beklerse kaçacakmış gibi geliyor. Çoğu gerçekten kaçmıyor; kaçan şey dürtünün kendisi.
Nedeni sonradan bulmakÖnce istiyorsun, gerekçesini sonra kuruyorsun. "Zaten lazımdı", "o da hak etti" gibi.
"Sadece bu seferlik"Bu cümle daha önce de kurulduysa, büyük ihtimalle bir örüntünün içindesin.
Kimse bilmesin isteğiBir kararı saklamak istiyorsan, bir yanın onun doğru olmadığını biliyor olabilir.
Beden acele ediyorKalp hızlı, nefes sığ, elin telefona ya da cüzdana gitmiş. Duygu yüksekken fren geç devreye giriyor.
Aynı pişmanlığı daha önce yaşadınGeçen sefer de böyle başlamıştı. Tanıdık bir sahne en güçlü uyarı.
Ne yapmak üzeresin?
Bedenin ne diyor?
Dürtü çoğu zaman karşılanmamış basit bir ihtiyacın arkasından geliyor.
Bu karar geri alınabilir mi?
On dakika bekle
Yarın sabahki sen ne der?
Bu kararı yarın sabah birine gururla anlatır mısın?
DEHB'de dürtüsellik her alanda aynı bedeli ödetmiyor. En pahalı olduğu yerler burada. Suçlamak için değil, önceden hazırlanmak için.
Bağımlılık
Çocuklukta DEHB tanısı alanların ergenlik ve yetişkinlikte nikotin ve bazı maddeleri kullanma olasılığı daha yüksek (Lee ve ark., 2011). Hızlı ödül arayışı ve dürtüsellik, "bir kere" kararını kolaylaştırıyor. Hekim gözetiminde DEHB ilacının bağımlılık riskini artırdığına dair bir kanıt yok.
Uyarı işaretleri
Kullanımı sakinleşmek ya da odaklanmak için bir "ilaç" gibi görmeye başlamak
Planladığından fazla içmek, oynamak ya da kullanmak
Kaybı geri almak için yeniden bahis oynamak
Saklamak, miktarı küçültüp anlatmak
Yokluğunda huzursuzluk, sinirlilik
O an ne yapabilirsin
Ortamdan ya da uygulamadan çık; dürtünün tepe noktası çoğu zaman on dakika içinde iniyor.
Birine yaz: "Şu an zor bir anım var." Dürtüyü yüksek sesle söylemek onu küçültüyor.
Su iç, bir şey ye, kısa bir yürüyüş yap: beden sakinleşince fren geri geliyor.
Önceden kurabileceğin korumalar
Bahis ve kumar uygulamalarını silmek, bankadan bahis işlemlerini engellemek
Evde alkol ve sigara bulundurmamak
Tetikleyen ortamları ve saatleri önceden bilmek
Kendi kendine ilaçlama gibi görünen kullanımları hekimle konuşmak
Cinsellik
Çocuklukta DEHB tanısı alan genç erkekleri izleyen bir çalışmada cinselliğe daha erken başlama, daha fazla partner, daha çok tek seferlik ilişki ve daha fazla istenmeyen gebelik bildirildi; DEHB bu riske davranış sorunlarından bağımsız olarak katkıda bulunuyordu (Flory ve ark., 2006). Sebep ahlak değil: anlık karar, uyaran arayışı ve alkolün birleşmesi.
Uyarı işaretleri
Korunma kararını "o an bakarız"a bırakmak
Alkol ya da madde etkisindeyken karar vermek
Sonradan pişman olduğun bir şeyi tekrar etmek
Görüntü ya da mesaj göndermek için içinde acele hissetmek
Karşındakinin rızasından emin olmadan ilerlemek
O an ne yapabilirsin
Rıza açık ve karşılıklı değilse durmak. Emin değilsen sormak; cevap net değilse hayır saymak.
Korunma yoksa beklemek. Bekleyen bir karar, pişman olunan bir karardan her zaman iyi.
Görüntü paylaşmadan önce bir gece beklemek: gönderilen görüntü geri alınmıyor.
Önceden kurabileceğin korumalar
Korunmayı önceden, sakin bir anda hazırlamak
Alkolün sınırını gece başlamadan belirlemek
Cinsel sağlık kontrollerini düzenli yaptırmak (aile hekimi ya da bir sağlık kuruluşu)
Hayır demeyi ve hayırı duymayı prova etmek
Öfke ve şiddet
Üniversite öğrencileriyle yapılan bir çalışmada DEHB belirtileri arttıkça partner şiddetinde hem uygulayan hem de maruz kalan tarafta olma oranı yükseliyordu (Wymbs ve ark., 2017). Duygu hızla yükseliyor, fren geç geliyor. Bu bir açıklama, bir mazeret değil: şiddetin sorumluluğu her zaman uygulayanda.
Uyarı işaretleri
Çene sıkılıyor, yüz ısınıyor, ses yükseliyor
Eşyaya vurmak, kapı çarpmak
Tehdit eden cümleler kurmak
Sonra "o kadar da değildi" diye küçültmek
Karşındakinin senden korktuğunu fark etmek
O an ne yapabilirsin
Ortamdan çık: "On dakika dışarı çıkıyorum, sonra konuşalım."
Bedeni önce yatıştır: uzun nefes ver, soğuk su, yürüyüş.
Şiddet görüyorsan ya da tehlikedeysen hemen 112'yi ara.
Önceden kurabileceğin korumalar
Sakin bir günde yakınlarınla bir "ara verme" işareti kararlaştırmak
Dürtüsellik ve reddedilme duyarlılığı ilişkilerde en çok iki yerde iz bırakıyor: anında gönderilen bir mesajda ve kırıldığında köprüleri yakmakta. Grup içinde "hadi" diyen kalabalık da tek başına vermeyeceğin kararları kolaylaştırıyor.
Uyarı işaretleri
Kırıldığın anda uzun bir mesaj yazmak
Başkasının sırrını ya da kendi mahremini bir anda paylaşmak
Grup "hadi" dediği için riskli bir şeye katılmak
Geri ödeyemeyeceğin bir borç vermek ya da almak
Bir tartışmadan sonra herkesi engellemek
O an ne yapabilirsin
Mesajı taslakta bırak, bir saat sonra oku.
"Düşünüp sana döneceğim" de; gerçek arkadaş bekler.
Grup baskısında bir bahane hazır tut: "Yarın erken işim var."
Önceden kurabileceğin korumalar
Zor anlarda arayabileceğin bir "güvenli kişi" belirlemek
Borç için önceden kural koymak: kaybetmeyi göze alamayacağın parayı vermemek
Reddedilme hissini ilişki kararlarından ayırmayı öğrenmek
Para ve alışveriş
Hemen gelen küçük ödül, bekleyince gelecek büyük ödülden daha çekici geliyor. Kart tek dokunuşta, taksit görünmez; ay sonu ise hep uzakta.
Uyarı işaretleri
Kötü bir günün sonunda alışveriş yapmak
Taksitleri toplayınca şaşırmak
İndirim bitmeden almak zorundaymış gibi hissetmek
Abonelikleri hatırlamamak
Kripto, bahis ya da "hızlı kazanç" teklifleri
O an ne yapabilirsin
24 saat kuralı: sepete ekle, satın alma.
Kendine sor: "Bunu dün isteyerek mi istiyordum, yoksa şu an mı istedim?"
"Bakıp döneyim" de; teklif gerçekse yarın da orada olur.
Önceden kurabileceğin korumalar
Kartı alışveriş uygulamalarından ve tarayıcıdan silmek
Harcama bildirimlerini açmak
Ayrı bir "keyif hesabı" ile sınır koymak
Trafik
DEHB'de trafik ihlalleri ve kaza oranları daha yüksek; uyarıcı ilaç tedavisinin sürüş performansını iyileştirebildiği bildiriliyor (Barkley ve Cox, 2007).
Uyarı işaretleri
Sinirliyken ya da geç kalmışken direksiyona geçmek
Sürerken telefona bakmak
Sıkıldığı için hızlanmak
Arkadaşlarla arabadayken gösteriş yapmak
O an ne yapabilirsin
Arabaya binmeden iki dakika bekle, nefesini yavaşlat.
Telefonu bagaja ya da arka koltuğa koy.
Geç kalacaksan önce haber ver, sonra yola çık.
Önceden kurabileceğin korumalar
Telefonda sürüş modunu otomatik açmak
Uzun yolculukları yorgun olmadığın saatlere koymak
İlaç kullanıyorsan sürüşü hekimle konuşmak
Bu sayfa neye dayanıyor?
Zayıf noktalar bölümündeki bilgiler aşağıdaki araştırmalardan. "Bedenin ne diyor" soruları, bağımlılıktan kurtulma topluluklarında kullanılan eski bir hatırlatmadan (aç, öfkeli, yalnız, yorgun) uyarlandı; bilimsel bir test değil. Bu sayfa bir tanı ya da tedavi aracı değil. Tedaviyle ilgili kararlar hekimle verilir; İsveç kayıt verilerinde DEHB ilacının kullanıldığı dönemlerde suça karışma oranının erkeklerde yüzde 32, kadınlarda yüzde 41 daha düşük olduğu bildirildi (Lichtenstein ve ark., 2012), ama bu gözlemsel bir bulgu ve kişisel karar yerine geçmiyor.
Lee, S. S., Humphreys, K. L., Flory, K., Liu, R., & Glass, K. (2011). Prospective association of childhood ADHD and substance use and abuse/dependence: A meta-analytic review. Clinical Psychology Review, 31(3), 328-341.
Flory, K., Molina, B. S. G., Pelham, W. E., Gnagy, E., & Smith, B. (2006). Childhood ADHD predicts risky sexual behavior in young adulthood. Journal of Clinical Child & Adolescent Psychology, 35(4), 571-577.
Wymbs, B. T., Dawson, A. E., Suhr, J. A., Bunford, N., & Gidycz, C. A. (2017). ADHD symptoms as risk factors for intimate partner violence perpetration and victimization. Journal of Interpersonal Violence, 32(5), 659-681.
Barkley, R. A., & Cox, D. (2007). A review of driving risks and impairments associated with ADHD and the effects of stimulant medication on driving performance. Journal of Safety Research, 38(1), 113-128.
Lichtenstein, P., Halldner, L., Zetterqvist, J. ve ark. (2012). Medication for attention deficit-hyperactivity disorder and criminality. New England Journal of Medicine, 367(21), 2006-2014.