DEHB'de geçiş güçlüğü: bir işten diğerine geçmek

Bir dizi bölümü bitiyor. Kalkıp bulaşıkları yıkaman gerekiyor. Bunu biliyorsun, istemediğin de yok, vaktin de var. Ama kalkmıyorsun. Yirmi dakika sonra hâlâ orada oturuyorsun ve ne izlediğini de bilmiyorsun.

Buna geçiş güçlüğü deniyor ve DEHB'de en az başlayamamak kadar yaygın.

Sorun tembellik değil, ara

Bir işten diğerine geçmek dışarıdan bakınca tek bir hareket gibi görünüyor. İçeriden bakınca üç ayrı iş var:

1. Şu anda yaptığın şeyi bırakmak
2. Zihnini o işten çekmek
3. Yeni işin gerektirdiği şeyi kurmak

Üçü de yürütücü işlevlerin alanına giriyor ve Willcutt ve arkadaşlarının (2005) meta analizi bu alanın DEHB'de tutarlı biçimde zorlandığını gösteriyor.

İkinci adım özellikle önemli. Leroy'nun (2009) "dikkat kalıntısı" adını verdiği olgu şunu söylüyor: bir işi bırakıp diğerine geçtiğinde zihninin bir parçası bir süre eski işte kalmaya devam ediyor. Herkeste böyle. DEHB'de kalıntı daha uzun sürüyor ve temizlemesi daha zor.

Geçiş bir hareket gibi görünüyor, aslında bir iş. İşin süresini hesaba katmadığın için gün hep eksik çıkıyor.

Hangi geçişler daha zor

Hepsi aynı derecede zor değil. Sık zorlananlar:

• Keyifliden zorunluya. Oyundan faturaya. Ödül farkı büyük olduğunda direnç de büyüyor.
• Odaklanmışken. Hiperodak sırasında dışarıdan gelen çağrı neredeyse fiziksel bir acı gibi tarif ediliyor.
• Boştayken. Hiçbir şey yapmadığın hâlden bir işe geçmek de zor, çünkü ivme yok. Buna bekleme modu deniyor: iki saat sonra randevu var ve o iki saatte hiçbir şey yapılamıyor.
• Mekân değiştirmeden. Aynı masada bir işten diğerine geçmek, oda değiştirmekten zor olabiliyor.

Geçişi kolaylaştıran şeyler

Geçişe süre ayır. Takvimine iki iş arasına on beş dakika koy. Bunu boşa geçen zaman gibi görmek yaygın; aslında zaten harcadığın zamanı görünür kılıyorsun. Görünür olduğunda üstüne suçluluk binmiyor.

Ara adımı önceden yaz. "Rapora geç" büyük bir emir. "Dosyayı aç ve başlığı oku" küçük bir hareket. Yeni işin ilk hareketini iş bitmeden yazmak, geçişi bir karar olmaktan çıkarıyor.

Dışarıdan bir işaret kullan. Alarm, zamanlayıcı, bir şarkının bitmesi. Zihnin kendi kendine "artık kalk" demesi pahalı; dışarıdan gelen işaret bedava. Bu da bir tür dış iskele.

Geçiş ritüeli kur. Aynı hareket her seferinde tekrarlanınca zihin ne geldiğini biliyor: bir bardak su doldurmak, masayı toplamak, pencereyi açmak. Geçiş ritüeli tek başına küçük, tekrarlanınca güçlü.

Fiziksel olarak yer değiştir. Ayağa kalkmak, odadan çıkıp girmek, başka bir sandalyeye oturmak. Bedeni hareket ettirmek dikkat kalıntısını dağıtmaya yardım ediyor.

Ne zaman tutmuyor

Bu yöntemlerin hepsi enerjin varken çalışıyor. Uykusuz olduğun, art arda bölündüğün ya da yüklendiğin günlerde geçiş süresi uzuyor ve hiçbir alarm yetmiyor.

O günlerde yapılacak en makul şey, geçiş sayısını azaltmak. Aynı türden işleri arka arkaya koymak, günde beş kez tür değiştirmekten ucuza geliyor. Bütün telefon görüşmelerini bir saate toplamak buna bir örnek.

Özet

Geçiş güçlüğü bir irade sorunu olarak yaşanıyor ama bir zamanlama sorunu gibi çözülüyor. Geçişe zaman ayırdığında gün daha az yalan söylüyor.

Başlamanın kendisiyle ilgili kısmı görev felci yazısında, eşiği düşürmenin pratiği ise iki dakika kuralı yazısında.