DEHB'de magnezyum, çinko ve demir işe yarar mı?

Eksikliğin yoksa magnezyum, çinko ya da demirin DEHB'yi iyileştirdiğini gösteren sağlam bir kanıt yok. Eksikliğin varsa düzeltmek anlamlı, ama bu DEHB tedavisi değil, eksikliğin tedavisi.

Bu üç mineralin adı DEHB aramalarında sürekli karşına çıkıyor, çünkü arkalarında gerçek bir gözlem var: DEHB'li çocuklarda bu minerallerin düzeyi ortalamada daha düşük bulunuyor. Sorun, buradan "demek ki alırsam düzelirim" sonucuna atlanması. Düşük bulunmak ile takviyenin işe yaraması ayrı sorular. Bu yazıda üçünü tek tek, sınırlarıyla yazdım. Omega-3'ü ve genel beslenmeyi tekrar etmiyorum; onlar omega-3 ve beslenme yazılarında.

Magnezyum DEHB'ye iyi gelir mi?

Eksikliğin yoksa bunun bir dayanağı yok.

Robberecht ve arkadaşlarının 2020 derlemesi magnezyum, demir, çinko, bakır ve selenyum üzerine yapılmış çalışmaları topladı. Çoğu çalışmada DEHB'li çocuklarda serum magnezyumu daha düşük bulunuyor, iki meta analiz de aynı sonuca varıyor. Bazı çalışmalar ise benzer ya da yüksek değer buluyor.

Takviye tarafında yazarların cümlesi net: eksikliği olmayan DEHB'lilerde magnezyumun etkisine dair kanıt yok, gösterilmiş bir eksiklik olmadan takviye önerilemez. Çalışmaların bir bölümünde magnezyum omega-3, çinko ya da başka minerallerle birlikte verilmiş, bu yüzden etkinin kimden geldiğini ayırmak zor.

"Magnezyum DEHB için uykuya iyi geliyor, sakinleştiriyor" diyen paylaşımlar da çok. Bu cümlelerin DEHB'li yetişkinlerde sağlam bir çalışmaya dayandığını göremedim. Belki iyi hissettiren bir şey olabilir, ama bu, DEHB tedavisi olduğu anlamına gelmiyor. Sorun uykuysa uyku yazısına bakmak kutudan daha çok şey kazandırır, çünkü orada değiştirebileceğin somut alışkanlıklar var.

Çinko dikkat artırır mı?

Bazı çalışmalar olumlu, ama sonuçlar tutarsız. Üç mineral içinde üzerinde en çok konuşulan bu.

Talebi ve arkadaşlarının 2022 meta analizi, 489 okul çağı çocuğun yer aldığı altı randomize çalışmayı birleştirdi. Toplam DEHB puanında anlamlı bir iyileşme buldu (Hedges g -0,62), ama güven aralığının üst sınırı neredeyse sıfıra değiyordu. Hiperaktivite ve dikkatsizlik alt başlıklarında ise anlamlı fark yoktu. Kanıt kesinliği orta ile çok düşük arasında değerlendirildi. Yazarlar "yararlı olabilir" diyor ve büyük, iyi tasarlanmış çalışmalara ihtiyaç olduğunu ekliyor.

Granero ve arkadaşlarının 2021 sistematik derlemesi çalışmaları tek tek okuyor ve tablo gerçekten karışık. Bir denemede çinko ilaca eklendiğinde dikkatsizlikte iyileşme görülmüş, ama hiperaktivitede görülmemiş. Başka birinde öğretmenler fark bildirmiş, anne babalar bildirmemiş. Birinde öğretmenler çinkoyu, anne babalar plaseboyu tercih etmiş. Bilici ve arkadaşlarının 400 çocukla yaptığı 2004 çalışmasında hiperaktivite ve dürtüsellik iyileşmiş, dikkat iyileşmemiş.

Robberecht derlemesi de bu dağınıklığa bakıp çinko takviyesini önermek için kanıtın yetmediğini söylüyor. Çinko eksikliğinin yaygın olduğu bölgeleri ayrıca not ediyor. Bu önemli, çünkü bazı çalışmaların yapıldığı ülkelerde beslenme durumu farklı olabilir. Oradaki sonucu doğrudan buraya taşımak doğru olmaz. Çalışmaların çoğunda çinko tek başına değil, ilaca ek olarak verildi. Yani "ilaç yerine çinko" fikrini destekleyen bir sonuçtan söz etmiyoruz. Derlemeler bu nedenle çocuklarda bile çinkoyu rutin bir öneri olarak yazmıyor; başlangıç düzeyi düşük olan alt gruplara bakan yeni çalışmalar istiyorlar.

Demir eksikliği DEHB belirtisi yapar mı?

Demir eksikliği kendi başına yorgunluk ve dikkat sorunu yapabiliyor, DEHB ile ilişkisi de araştırılmış bir konu. Ama ilişki kurulması sebep bulunması demek değil.

Wang ve arkadaşlarının 2017 meta analizi, ferritin ölçülen 10 çalışmayı (2.191 katılımcı) birleştirdi. DEHB'li çocuklarda ferritin daha düşüktü (standart ortalama fark -0,40). Serum demirinde ise fark yoktu. Ferritin vücudun demir deposunu gösteren ölçüm. Yani yazarlara göre DEHB ile ilişkili olan serum demiri değil, düşük ferritin.

Takviye tarafında veri az. Konofal ve arkadaşlarının 2008 çalışmasında, ferritini düşük ve anemisi olmayan küçük çocuklara 12 hafta demir verildi. DEHB derecelendirme ölçeğinde iyileşme görüldü, ama çalışma yalnızca 22 çocukluydu ve Conners testinde fark çıkmadı. Panahandeh ve arkadaşlarının 2017 çalışmasında demir metilfenidata eklendiğinde belirtiler daha çok azaldı. İki çalışma da küçük. Çocuklardan yetişkinlere genelleme yapmak için de yeterli değil.

Aynı çalışmada huzursuz bacak belirtileri de azalmış. Bu bana önemli bir ayrıntı gibi geliyor: akşamları bacaklarını kıpırdatma isteği, DEHB huzursuzluğu sanılıp geçilebilir. Sende ya da çocuğunda böyle bir şey varsa hekime ayrıca söyle, ferritine bakmak için iyi bir gerekçe olabilir.

Robberecht derlemesi demirde bir kapıyı daha gösteriyor: gereksiz yere yüklenen demir vücutta oksidatif hasarı artırabiliyor. Yani "bir zararı olmaz" yaklaşımı burada geçerli değil.

DEHB'lilerde bu mineraller neden düşük çıkıyor?

Bunu kimse kesin bilmiyor. Çalışmalar düşük düzey ile DEHB'nin birlikte görüldüğünü söylüyor, hangisinin hangisine yol açtığını söylemiyor. Robberecht derlemesi de bu ilişkinin nedensel olmadığını açıkça yazıyor.

Akla gelen olasılıklar var, ben bunları kanıt değil soru olarak yazıyorum. Yeme düzeni dağınık olan birinin beslenmesi mineral açısından zaten zayıf olabilir. Öğün atlamak, seçici yemek ve ilacın iştahı kapatması aynı sonucu verebilir. Yani düşük mineral, DEHB'nin sebebinden çok sonucu da olabilir. Bazı araştırmacılar tersini, mineral eksikliğinin belirtileri ağırlaştırabileceğini de soruyor. Demirle dopamin arasındaki bağ bu yüzden çok konuşuluyor. Biyolojik olarak makul olması, takviyenin işe yaradığını göstermiyor.

Çalışmaların çoğu çocuklarda yapıldı ve ülkeden ülkeye beslenme farklı. Bir ülkede eksiklik yaygınsa takviye orada fark yaratabilir, başka bir yerde yaratmayabilir.

DEHB için en iyi vitamin hangisi?

DEHB'yi tedavi eden bir vitamin ya da mineral yok, o yüzden "en iyisi" diye bir şey de yok. En iyisi, tahlilde eksik çıkan.

Takviye sayfalarındaki bisglisinat, sitrat ya da "beyin için magnezyum" gibi form tartışmalarını DEHB belirtileri açısından karşılaştıran bir çalışma görmedim. Sindirim toleransı için farkları olabilir, bunu eczacına sorabilirsin. Ama DEHB için bir form önerecek veri bende yok.

Etikette "DEHB", "dikkat eksikliği", "hiperaktivite" yazan ya da böyle bir izlenim veren bir ürün görürsen temkinli ol. Eczanede kutu seçerken baktığım tek şey, hekimin yazdığı etken madde ve miktarla örtüşüp örtüşmediği olurdu.

Yetişkin okurlar için bir not: bu yazıdaki çalışmaların neredeyse tamamı çocuk ve ergenlerde yapıldı. Yetişkin DEHB'de üç mineralden herhangi birinin belirtileri azalttığını gösteren sağlam bir deneme bulamadım. Yetişkinde eksiklik varsa düzeltilir, ama DEHB etkisi için beklenti kurmak bugün için dayanaksız.

Hangi tahlilleri istemeliyim?

Buradaki kararı hekim verir, ama ne soracağını bilmek görüşmeyi kolaylaştırır.

Demir için hemogram ve ferritin en sık bakılan tahliller. Hemoglobinin normal olması ferritinin de normal olduğunu göstermiyor: Konofal çalışmasındaki çocukların anemisi yoktu, ama ferritinleri düşüktü. Bu yüzden tek bir sayıya bakıp karar vermek yerine sonucu hekime yorumlatmak gerekiyor. Sana bir eşik değer vermiyorum, çünkü laboratuvarlar ve yaşlar arasında değişiyor. Sözlükte demir ve ferritin maddesine bakabilirsin.

Magnezyum ve çinko için hangi tahlilin gerektiğine hekim beslenme öyküne bakarak karar veriyor. Burada kesin bir liste veremem.

Tahlili özellikle sormaya değer durumlar şunlar:

• Adet kanaman çok fazlaysa (NHS de bu grubu takviye ihtiyacı olabilecekler arasında sayıyor)
• Vejetaryen ya da çok seçici besleniyorsan
• İlacın iştahı kapatıyorsa ve aylardır az yiyorsan (iştah yazısında anlattım)
• Bir çocuğun yeme seçiciliği belirginse
• Yorgunluğun yeni başladıysa ya da belirgin artıyorsa

Yeni başlayan yorgunluk ve dikkat sorunlarında tiroit gibi başka nedenlere de bakılabiliyor. DEHB değerlendirmesi sırasında hekimin kan tahlili istemesi de bu yüzden olağan bir şey. Bunu yetişkinde tanı yazısında anlattım.

Çok alırsam ne olur?

"Vitamin nasılsa, fazlası atılır" cümlesi mineraller için doğru değil. NHS'in sayfalarında üçü için şunlar yazıyor:

Mineral	Fazlası ne yapar
Magnezyum	Yüksek dozda kısa sürede ishal. Uzun süreli yüksek dozun etkisi için yeterli kanıt yok.
Çinko	Yüksek doz bakır emilimini azaltıyor. Bu da kansızlığa ve kemiklerin zayıflamasına yol açabiliyor.
Demir	Yüksek dozda kabızlık, bulantı, kusma, mide ağrısı. Çok yüksek dozlar özellikle çocuklar için ölümcül olabiliyor.

Bu NHS sayfaları en son 2020'de gözden geçirilmiş. Miktar yazmıyorum, çünkü eksiklik varsa doz hekimin işi. Evde çocuk varsa demir tabletini ulaşamayacağı yere kaldırmak gerçek bir önlem, süs olsun diye yazılmış bir cümle değil. Böbrek hastalığın varsa magnezyumu ayrıca sor.

"İnternetten yüksek doz çinko alayım, iki hafta deneyeyim" fikri bana hiç doğru gelmiyor. Çinkonun bakırla olan ilişkisi tam da böyle sessizce ilerleyen bir şey.

DEHB ilacıyla birlikte alınır mı?

Çoğu zaman bir engel yok gibi görünse de bunu hekimine ya da eczacına söyle, çünkü sorun çıkaran ayrıntılar var.

NHS, demir ilaçlarının bazı antibiyotikleri, tiroit ilacı levotiroksini ve mide antasitlerini etkileyebildiğini yazıyor. Magnezyum, kalsiyum ya da çinko içeren ürünler de demirin çalışmasını etkileyebiliyor. Çay, yumurta ve süt gibi besinler de öyle. Yani üç takviyeyi aynı anda sabah kahvesiyle almak bu açıdan en kötü senaryolardan biri olabilir.

Medikinet Retard kullanıyorsan ayrı bir ayrıntı var: mide asidini etkileyen ürünler kapsülün salınımını değiştirebiliyor. Bunu Medikinet yazısında anlattım. Magnezyum bazı mide ilaçlarının içinde de bulunuyor, kutunun içeriğine bak.

Bir de sık görülen bir durum var: takviyeyi ilaca eklemek, ilacı bırakmak için bir köprü sanılıyor. Hiçbir çalışma bunu göstermiyor. Çinko ve demir denemelerinin önemli bir kısmı, mineral ilaca eklenerek yapıldı. Yani ilacın yerine geçip geçmediği sorusuna cevap vermiyorlar. Bırakma isteği varsa ilaç bırakılırsa ne olur yazısı daha doğru bir başlangıç.

Yiyecekle almak yeterli olur mu?

Çoğu insan için evet, ve bence ilk adım bu olmalı. NHS de çoğu kişinin demiri çeşitli beslenmeyle karşılayabileceğini söylüyor.

Demir için kırmızı et, baklagiller ve koyu yeşil yapraklı sebzeler; çinko için et, süt ürünleri ve tahıllar; magnezyum için kuruyemiş, yeşil sebze ve tam tahıl akla gelen örnekler. Liste bilmek DEHB'de sorunun yarısı bile değil. Sorun, bu yemeği evde bulundurmak ve öğünü atlamamak. Kuruyemişi masanın üstüne koymak bir takviye kutusundan daha çok işe yarayabilir. Pratik tarafını mutfak düzeni yazısında anlattım.

Çocukta seçici yeme varsa kısıtlayıcı bir diyete geçmek yerine çocuk doktoruyla konuşmak gerekiyor. Tek başına uygulanan kısıtlamalarda minerallerin daha da düşme riski var. Diyet yazısı bu tartışmayı anlatıyor.

Yine de denemek istiyorsam nasıl yapmalıyım?

Hekimin bir takviye önerdiyse ya da sen kendi kararınla denemek istiyorsan, en azından sonucunu okuyabileceğin biçimde dene. Üç şey yaz:

1. Tek değişken. Aynı anda ilaç dozu, uyku düzeni ya da diyet değişmesin. Üç kutuyu birden başlatırsan neyin ne yaptığını öğrenemezsin.
2. Ölçülecek şey. "Daha iyi hissetmek" ölçülmüyor. Gün sonunda bir satır yeterli: bugün işe başlamak ne kadar zordu, 1'den 5'e. Çocuk için öğretmenden kısa bir not almak, sadece ebeveyn gözüyle bakmaktan iyi.
3. Bitiş tarihi. Süreyi hekiminle belirle ve o tarihte kaydına bak. Fark yoksa kutuyu bitirmek için devam etme.

Beklentini de düşük tut. Granero derlemesindeki çalışmalarda bile etki çoğu zaman küçük ve belirli bir belirtiyle ya da belirli bir değerlendiriciyle sınırlı. Yani dramatik bir değişim beklersen hayal kırıklığına uğrarsın, küçük bir değişimi de kayıt olmadan fark edemezsin.

Bana kalan

Ben bu üç mineraldeki tabloyu şöyle özetliyorum: burada bir tedavi değil, bir kontrol listesi var. Tahlilde eksiklik çıkarsa düzelt. Çıkmazsa kutuya para verme.

Benim önerim sıra değiştirmek. Önce kan tahlili, sonra yemek düzeni, sonra hekim önerirse takviye. Çoğu kişi tam tersini yapıyor: önce kutu, sonra belki tahlil. Tahlilsiz takviye aldığında eksikliğin olup olmadığını öğrenme şansını da kaçırıyorsun.

Demir eksikliğin varsa ve düzelince dikkatin biraz açılırsa buna sevin, ama DEHB'nin bittiğini düşünme. O düzelen şey büyük olasılıkla demir eksikliğinin eklediği yorgunluktu. Altta kalan tablo için değerlendirmeye devam etmen gerekiyor.