Omega-3 DEHB'ye iyi gelir mi?

Tanıdan sonraki ilk aylarda eczanede epey vakit geçirdim. En çok da omega-3 rafında. Kutunun üzerinde “odaklanma” yazıyordu ve ben o kelimeye o dönemde çok açtım.

Aldım, kullandım, bir şey hissetmedim ve bunu kendime “yanlış marka aldım” diye açıkladım. Sonra sayılara baktım.

Bu sorunun cevabı zamanla değişti ve hangi yöne değiştiği önemli.

Önce eski tablo

Bloch ve Qawasmi'nin (2011) meta analizi on randomize kontrollü çalışmayı birleştirdi. Toplam 699 çocuk. Omega-3 lehine bulunan standartlaştırılmış ortalama fark 0,31.

Bu sayının ne anlama geldiğini açalım. Etki büyüklükleri kabaca şöyle yorumlanıyor: 0,2 küçük, 0,5 orta, 0,8 büyük. Yani 0,31 küçük ile orta arasında, küçüğe yakın bir etki.

Chang ve arkadaşlarının (2018) yedi randomize çalışmayı birleştiren meta analizi de benzer bir sonuç bildirdi: 534 çocuk ve ergende, belirti puanlarında 0,38'lik bir iyileşme.

Karşılaştırma için: Cortese ve arkadaşlarının (2018) ağ meta analizinde DEHB ilaçlarının çekirdek belirtiler üzerindeki etkileri belirgin biçimde daha büyük çıkıyor.

Sonra tablo değişti

2023'te yayımlanan Cochrane derlemesi, çoklu doymamış yağ asitlerini inceleyen 37 çalışmayı ve 2.300'den fazla katılımcıyı bir araya getirdi. Önceki derlemelerdeki çalışma sayısının üç katından da fazla.

Sonuç şu: derleme, omega-3 takviyesinin DEHB belirtilerinin tamamında da, dikkatsizlik ve hiperaktivite/dürtüsellik alt başlıklarında da plaseboya göre bir iyileşme sağlamadığını yüksek kesinlikte bir kanıtla bildiriyor (Gillies ve ark., 2023).

Yani çalışma sayısı birkaç kat artınca küçük etki kayboldu.

Kanıt biriktikçe küçülen bir etki, çoğu zaman gerçek bir etki değil.

Alanın nasıl işlediğini iyi gösteren bir örnek bu: az sayıda ve küçük çalışmayla başlayan umut verici bulgular, çalışma sayısı arttıkça sönebiliyor. Sonuga-Barke ve arkadaşlarının (2013) meta analizi de aynı yöne işaret ediyor: ilaç dışı yaklaşımlarda etkiler, değerlendirme körleştirildiğinde belirgin biçimde küçülüyor. Ailelerin ve öğretmenlerin beklentisi sonuçları etkiliyor.

Doz ve EPA meselesi

Eski meta analizde ilginç bir ayrıntı vardı: doza bağlı etki. Günlük 500-750 mg EPA içeren çalışmalar daha etkili sonuç vermişti (Bloch ve Qawasmi, 2011).

Bu bilgi hala dolaşımda ve takviye satan sayfalarda sık geçiyor. Ama artık onu başka bir çerçevede okumalı: genel etki gösterilemiyorsa, doz ayrıntısının pratik karşılığı da zayıflıyor.

Ne kadar ve ne kadar süre kullanılacağı hekimin söyleyeceği bir şey; burada doz önerisi yok.

Neden bu kadar çok insan “iyi geldi” diyor

Çünkü çoğu zaman gerçekten iyi geliyor, ama sebebi takviye olmayabiliyor.

Birlikte gelen değişiklikler. Takviyeye başlayan kişi genelde aynı dönemde uykusuna, yemeğine ve düzenine de dikkat etmeye başlıyor.

Dalgalanma. DEHB belirtileri dönem dönem değişiyor. Kötü bir dönemde başlanan her şey, ortalamaya dönüşle birlikte işe yaramış görünüyor.

Bir şey yapıyor olmanın etkisi. Bir yönteme para ve emek verdiğinde, işe yaradığına dair kanıt bulmak kolaylaşıyor. Bunu kendi üzerimde defalarca gördüm ve bunda suçlanacak bir şey yok; herkes böyle çalışıyor.

Kimde işe yarayabileceği tartışması

Bu alanda hala savunulan bir görüş var: beslenmeyle aldığı yağ asidi zaten düşük olan kişilerde etki daha belirgin olabilir. Hiç balık yemeyen biri için takviyenin anlamı, haftada iki kez balık yiyen birine göre farklı olabilir.

Bu makul bir hipotez, ama bugün için bir tahmin. Cochrane derlemesi böyle bir alt grup için ayrı bir sonuç bildirmiyor ve ben doğrulanmış bir bulgu bulamadım.

Pratik karşılığı şu: takviyeye başlamayı düşünüyorsan, önce ne yediğine bakmak makul bir ilk adım. Kutu almadan önce mutfağa bakmak, çoğu zaman daha çok şey değiştiriyor.

Etiket okurken

Yine de kullanacaksan, etikette bakman gereken yer toplam balık yağı miktarı değil; içindeki omega-3 türlerinin miktarı. EPA ve DHA ayrı ayrı yazılıyor ve bu ayrım çoğu zaman küçük puntoda duruyor.

“1000 mg balık yağı” yazan bir kapsülün içindeki EPA 120 mg olabiliyor. İki kutu arasındaki içerik farkı, çoğu zaman fiyat farkından büyük oluyor.

Bir de tazelik meselesi var: bozulmuş balık yağı kapsülleri mide rahatsızlığı ve geğirti yapabiliyor. Son kullanma tarihi ve saklama koşulu, etiketteki sayılardan daha az konuşuluyor ama gündelik hayatta daha çok fark yaratıyor.

Diğer takviyeler

Demir ve B12. Bunlar takviye değil, eksiklik varsa tedavi. Eksiklik yorgunluk ve dikkat sorunları üretebiliyor ve kan testiyle bakılıyor: demir ve ferritin değerleri. Eksiklik yoksa takviye almanın bir faydası gösterilmiş değil.

Çinko ve magnezyum. Kanıt zayıf ve tutarsız.

Şeker kesmek. Kanıt yok. Ayrıntısı şeker DEHB'ye neden olur mu yazısında.

Eleme diyetleri. Ayrı bir başlık ve ayrı bir tartışma; DEHB'de diyet işe yarar mı yazısında anlattım.

Bu yazıyı nasıl okumalı

Burada bir şeyi net söylemek istiyorum, çünkü “kanıt yok” cümlesi kolayca “beslenme önemsiz” diye okunuyor ve o okuma yanlış.

Cochrane derlemesinin söylediği şey dar: omega-3 takviyesi, DEHB'nin çekirdek belirtilerini plaseboya göre azaltmıyor. Buradan ne omega-3'ün genel sağlıkla ilgisi olmadığı sonucu çıkıyor ne de hekiminin başka bir sebeple önerdiği bir takviyeyi bırakman gerektiği.

Söylediği tek şey şu: DEHB belirtileri için ondan bir tedavi beklememeli. Ben bu ayrımı öğrendikten sonra takviye tartışmalarında çok daha az yoruldum, çünkü artık ürünün ne olduğunu değil, hangi soruya cevap verdiğini soruyorum.

Asıl risk

Bu yazının en önemli cümlesi bu olabilir: takviyelerin asıl riski zararlı olmalarından gelmiyor, işe yarayan tedaviyi geciktirmelerinden geliyor.

Takviyeyi denemekle geçen altı ay, tanı ve tedaviye ayrılabilecek altı ay oluyor. Özellikle çocuklarda bu gecikmenin okul ve sosyal hayatta bedeli var. Aynı fırsat maliyeti tartışmasını nörofeedback yazısında da yazdım, çünkü mekanizma aynı.

Takviye kullanmak ile değerlendirme yaptırmak birbirini dışlamıyor. İkisi aynı anda olabilir.

Beslenme yine de önemli

Sebep olarak değil. Gidişatı etkileyen bir etken olarak. Aç kalmak odaklanmayı doğrudan zorlaştırıyor; öğün atlayıp sonra çok yemek, akşam çöküşünü büyütüyor. Bu tarafı DEHB'de beslenme yazısında yazdım.

Kendi payıma vardığım yer şu: o kutu bende bir şeyi değiştirmedi, ama kutuyu almak bir dönem beni asıl yapmam gerekeni yapmaktan alıkoydu. Şimdi bir takviyeye bakarken sorduğum soru değişti. “Zararı olur mu” değil, “bunun yerine ne yapmıyorum” diye soruyorum.