Hareketli oturmak: kıpırdamak neden yardım ediyor
DEHB'de ayak sallamak ve kıpırdamak dikkati dağıtmıyor, bazı görevlerde destekliyor olabilir. Kanıt, mekanizma ve gündelik uygulama.
Bu yazıda 7 bölüm var
"Kıpırdama, otur oturduğun yerde" cümlesi, DEHB'li çocukluğun en çok duyulan cümlelerinden biri.
Son yılların araştırmaları bu cümleye iyi bakmıyor. Hareketlilik, en azından bazı görevlerde, bozulmanın kendisi değil bozulmaya karşı geliştirilen bir telafi olabilir.
Kanıt düzeyi: orta. Deneysel çalışmalar var, örneklemler küçük ve çoğu çocuklarda yapılmış. Yetişkinlere doğrudan genelleme temkinli yapılmalı.
İddia ne
Sarver ve arkadaşlarının (2015) çalışması, 8-12 yaş arası DEHB'li ve tipik gelişen çocuklarda hareketlilik ile çalışma belleği performansı arasındaki ilişkiye baktı.
Bulgu şu oldu: DEHB grubunda, çalışma belleği görevleri sırasında artan hareketlilik daha iyi performansla ilişkiliydi. Kontrol grubunda böyle bir ilişki görülmedi.
Kofler, Sarver ve Wells (2020) bu ilişkiyi deneysel olarak sınadı ve bulguyu destekleyen sonuçlar bildirdi: hareketlilik ile çalışma belleği arasında işlevsel bir ilişki var.
Yani kıpırdama, en azından bu görevlerde, dikkatin dağıldığının işareti değil; dikkati toplamak için yapılan bir şey olabilir.
Mekanizma
Önerilen açıklama, uyarılma düzeyiyle ilgili. Çalışma belleği gerektiren bir görev sırasında uyarılma düzeyinin yeterli olmaması performansı düşürüyor; artan motor hareket, bu düzeyi yukarı çekmeye yarayabiliyor.
Bu mantık, beyaz gürültü yazısındaki orta düzey uyarılma modeliyle aynı aileden. İkisi de şunu söylüyor: DEHB'de optimum performans için gereken uyarım düzeyi daha yüksek olabilir ve kişi bunu kendiliğinden aramaya başlıyor.
Uyaran arayışı yazısında yazdığım davranışların bir kısmı buradan geliyor olabilir.
Kıpırdamayı bastırmak, dikkati toplamak için kullanılan aracı elinden almak anlamına gelebiliyor.
Uygulama
Bunun pratik karşılığı, hareketi serbest bırakmak değil; zarar vermeyen bir kanala yönlendirmek.
Ayak hareketi. Masanın altında ayak sallamak, ayak altına küçük bir basamak ya da bant koymak. Kimseyi rahatsız etmiyor ve en doğal kanal.
El için nesne. Sıkma topu, ucu kapalı kalem, küçük bir nesne. Şart, nesnenin ses çıkarmaması ve bakmayı gerektirmemesi. Bakmayı gerektiren bir nesne dikkat dağıtıcıya dönüşüyor.
Ayakta çalışma. Yükseltilebilir masa ya da yüksek bir tezgah. Özellikle okuma ve gözden geçirme işlerinde işe yarıyor.
Kısa hareket araları. Kırk dakikada bir beş dakika ayağa kalkmak. Bunu pomodoro yapısıyla birleştirmek en kolayı.
Yürüyerek düşünmek. Fikir üretme ve planlama gibi ekran gerektirmeyen işlerde yürüyüşe çıkmak. Sesli not almak bu ikisini birleştiriyor.
Bunu egzersizle karıştırmamak
İki ayrı şeyden bahsediyoruz.
Bu yazının konusu, görev sırasındaki küçük hareket. Egzersiz ise ayrı bir başlık: Cerrillo-Urbina ve arkadaşlarının (2015) meta analizi, düzenli fiziksel egzersizin DEHB'li çocuklarda dikkat ve yürütücü işlev ölçütlerinde iyileşmeyle ilişkili olduğunu bildiriyor.
İkisi birbirinin yerine geçmiyor. Egzersizin genel etkisini hareket ve egzersiz ile spor gerçekten işe yarar mı yazılarında yazdım.
Ne zaman işe yaramaz
Hareket bakmayı gerektiriyorsa. Telefonla oynamak bir kıpırdama kanalı değil; ekran dikkati tamamen alıyor.
Ortam uygun değilse. Toplantıda ayak sallamak sorun yaratmıyor, ama masayı titretiyorsa yaratıyor. Kanalın görünmez olması gerekiyor.
Görev ince motor kontrol istiyorsa. El yazısı, cerrahi hassasiyet gerektiren işler, müzik aleti çalmak. Bu işlerde hareket doğrudan performansı bozuyor.
Kaygıdan geliyorsa. Her kıpırdama uyarılma arayışı değil; bir kısmı kaygıdan kaynaklanıyor. Kaygıya bağlı huzursuzluk bu yöntemle çözülmüyor; anksiyete yazısı o tarafı anlatıyor.
Çocuklar için önemli olan kısım
Bu bulgunun en pratik sonucu sınıfta.
Kıpırdayan bir çocuğu durdurmak, ona yardımcı olmak gibi görünüyor ama tersi olabiliyor. Sınıfta uygulanabilir düzenlemeler: ayakta çalışabileceği bir alan, sessiz bir el nesnesine izin, ders içinde kısa hareket görevleri (tahtayı silmek, kağıt dağıtmak).
Bunları öğretmenle görüşmek yazısındaki istek listesine eklemek mantıklı. BEP hazırlanıyorsa oraya da yazılabiliyor.
Bende nasıl duruyor
Bu konu bende bir cümleyi değiştirdi: "otur oturduğun yerde" cümlesini.
Uzun yıllar kıpırdamamı bir kusur olarak taşıdım. Toplantılarda ayağımı sabit tutmaya çalışmak, ayrı bir iş olarak enerji harcadı. Maskeleme yazısında anlattığım ikinci işin bir kalemi de buydu.
Şimdi tersini yapıyorum: hareketi bastırmak yerine görünmez bir kanala yönlendiriyorum. Bunun ölçülebilir bir faydasını iddia etmiyorum; ölçebildiğim şey, bastırmaya harcanan enerjinin ortadan kalkması.
Kanıt tarafı ise henüz kesin değil. Örneklemler küçük, çalışmalar çoğunlukla çocuklarda. Ama en azından şunu söylemeye yetiyor: kıpırdamak, dikkatsizliğin kanıtı değil.
Sık sorulanlar
- Kıpırdamak dikkati dağıtmıyor mu?
- Her zaman değil. Sarver ve arkadaşlarının (2015) çalışmasında, çalışma belleği görevleri sırasında artan hareketlilik DEHB'li çocuklarda daha iyi performansla ilişkili bulundu; kontrol grubunda bu ilişki görülmedi. Bakmayı gerektiren hareket, örneğin telefonla oynamak, bu kapsamda değil.
- Hangi hareket biçimleri uygun?
- Ses çıkarmayan ve bakmayı gerektirmeyen kanallar: masa altında ayak hareketi, sıkma topu, ayakta çalışma ve kırk dakikada bir kısa ayağa kalkma. İnce motor kontrol gerektiren işlerde, örneğin el yazısı ya da müzik aleti çalarken, hareket performansı bozuyor.
- Bu, egzersizin yerine geçer mi?
- Geçmiyor. Bu yazının konusu görev sırasındaki küçük hareket. Düzenli fiziksel egzersizin DEHB'de dikkat ve yürütücü işlev ölçütlerine etkisi ayrı bir başlık ve daha güçlü kanıta dayanıyor.