DEHB'de engelli raporu alınır mı?

"DEHB'ye yüzde kaç rapor veriliyor?" sorusu çok soruluyor ve cevabı kimseyi memnun etmiyor: sabit bir yüzde yok.

Sebebi şu: mevzuat tanı adına göre oran dağıtmıyor. Bakılan şey işlev kaybı. Bu yazı sürecin nasıl yürüdüğünü ve raporun neyi sağlayıp neyi sağlamadığını anlatıyor. Değerlendirme yetkili sağlık kurulunun işi.

Neye bakılıyor

Erişkinlerde engellilik değerlendirmesi, Erişkinler İçin Engellilik Değerlendirmesi Hakkında Yönetmelik çerçevesinde yapılıyor. Yönetmeliğin mantığı, kişinin bedensel, zihinsel, ruhsal ve duyusal yeteneklerindeki kaybın günlük hayata katılımı ne ölçüde kısıtladığına bakmak.

Ruhsal ve davranışsal tablolarda değerlendirme, tanının adından çok şu sorulara dayanıyor:

• Belirtiler tedaviye ne ölçüde yanıt veriyor?
• İşlev kaybı hangi alanlarda ve ne düzeyde?
• Kişi gündelik işlerini, çalışma hayatını ve sosyal ilişkilerini ne kadar sürdürebiliyor?

Bu yüzden aynı tanıyı taşıyan iki kişide sonuç farklı olabiliyor. "DEHB'ye şu kadar verilir" diyen içerikler, mevzuatta olmayan bir kesinlik uyduruyor.

Süreç nasıl yürüyor

Genel akış şöyle:

1. Hastaneye başvuru. Engellilik sağlık kurulu raporu düzenlemeye yetkili bir sağlık kuruluşuna başvuruluyor.
2. İlgili branş muayeneleri. Ruhsal tablolarda psikiyatri değerlendirmesi esas; tabloya göre başka branşlar da devreye giriyor.
3. Kurul değerlendirmesi. Engellilik sağlık kurulu, muayene bulgularını ve dosyayı birlikte değerlendirip raporu düzenliyor.
4. Rapor sonucu. Rapor e-imzalı olarak sisteme işleniyor; e-Devlet üzerinden sorgulanabiliyor.

Dosyaya götürülmesi işe yarayan şeyler: mevcut DEHB tanısını gösteren hekim raporları, tedavi geçmişi, kullanılan ilaçlar, varsa psikometrik değerlendirme sonuçları ve işlev kaybını gösteren somut bilgiler.

O son kalem en çok atlanan yer. "Zorlanıyorum" cümlesi değerlendirilebilir bir veri değil; "üç yılda dört iş değiştirdim, ikisinden devamsızlık nedeniyle ayrıldım" cümlesi veri. Sık iş değiştirmek yazısında bu tabloyu yazdım.

Çocuklarda ayrı bir yönetmelik var

18 yaş altı için ÇÖZGER denilen ayrı bir çerçeve işliyor: Çocuklar İçin Özel Gereksinim Değerlendirmesi. Erişkin yönetmeliğiyle mantığı ve terminolojisi farklı.

Okul tarafı ise bambaşka bir süreç. Eğitsel değerlendirme ve okuldaki düzenlemeler için RAM'a gidiliyor; onu RAM yazısında anlattım. Bu ikisi birbirinin yerine geçmiyor.

Rapor neyi sağlıyor

Rapor, oranına ve kapsamına göre farklı alanlarda kullanılabiliyor: kamu ve özel sektörde engelli istihdamı kapsamında iş başvuruları, vergi indirimi gibi mali düzenlemeler, bazı sosyal haklar ve hizmetler.

Buraya kesin bir liste ve oran eşiği yazmıyorum, çünkü bu başlıklar farklı mevzuatlara dağılmış durumda ve güncellenebiliyor. Kullanacağın hakkın koşulunu ilgili kurumdan yazılı olarak teyit etmek gerekiyor.

Rapor neyi sağlamıyor

Tedavi yerine geçmiyor. Rapor bir belge; tedavi planı ayrı yürüyor.

Sınav düzenlemesi kendiliğinden gelmiyor. ÖSYM sınavlarında düzenleme için ayrı bir başvuru ve belge süreci var; onu ÖSYM başvurusu yazısında yazdım.

İş yerinde otomatik düzenleme getirmiyor. İşyerindeki uyarlamalar ayrı bir konuşma; iş hayatında DEHB yazısında ele aldım.

Tanıyı herkese açmak zorunda bırakmıyor. Raporun varlığı, kime ne anlatacağına dair kararını senin yerine vermiyor. Tanıyı açmak yazısı bu konuda.

Sık karşılaşılan üç durum

Oranın beklenenden düşük çıkması. İtiraz yolu var; usulü ve süresi raporu düzenleyen kuruluştan öğreniliyor. İtiraz için yeni bilgi eklemek, aynı dosyayı tekrar sunmaktan daha anlamlı.

Eşlik eden tabloların yazılmaması. DEHB'ye sık eşlik eden depresyon, anksiyete ve uyku sorunları değerlendirmenin parçası. Bunların dosyada görünmesi, tablonun bütününü gösteriyor.

Randevu ve belge takibinin dağılması. Bu süreç çok adımlı ve her adımı hatırlamak gerekiyor. Tek bir dosya ve takvime yazılmış tarihler, buradaki en büyük kolaylık.

Bana kalan

Bu konuda en çok gördüğüm şey, insanların internetteki yüzde tablolarına göre beklenti kurup hayal kırıklığına uğraması.

Mevzuatın mantığı tanı adı değil, işlev kaybı. Bu, ilk bakışta soğuk görünüyor ama bir tarafı iyi: senin gerçekte ne yaşadığını anlatmanın yeri var. Yeter ki o anlatım somut olsun.

Buradaki bilgi genel çerçeve, tıbbi ya da hukuki görüş değil. Değerlendirme yetkili sağlık kurulunun; hakların kapsamı için ilgili kurumdan yazılı teyit al.