AuDHD'de rapor: ÇÖZGER, RAM ve engelli raporu

Dosyada iki tanı var: otizm ve DEHB. Hastanede biri “ÇÖZGER'e başvurun” dedi, okulda biri “RAM'a gidin”, bir başkası “ikisi ayrı ayrı oran alır” dedi.

Son cümle doğru değil. Diğer ikisi doğru ama eksik.

Bu yazı iki tanı bir arada olduğunda Türkiye'deki rapor süreçlerinde neyin nasıl değerlendirildiğini anlatıyor. Her sürecin genel işleyişini ayrı yazılarda anlattım; burada yalnızca birlikteliğin değiştirdiği kısımlara bakıyorum. İki tablonun birlikteliği hakkında genel bilgi için AuDHD yazısına bakabilirsin.

Ben hukukçu ya da hekim değilim. Aşağıdakileri yönetmelik metinlerinden derledim; uygulama ilden ile değişebildiği için başvuracağın kurumdan yazılı teyit almanı öneririm.

Dört belge, dört ayrı iş

Önce hangi belgenin ne işe yaradığını ayıralım, çünkü iki tanı olduğunda karışıklık katlanıyor.

ÇÖZGER 18 yaş altı için sağlık tarafındaki rapor. Yetkili sağlık kuruluşlarında düzenleniyor ve sosyal haklara esas oluyor. Genel süreci ÇÖZGER yazısında anlattım.

RAM kurul raporu eğitim tarafı. Rehberlik ve Araştırma Merkezi'ndeki özel eğitim değerlendirme kurulu, çocuğun eğitim ihtiyacını belirliyor. RAM yazısında ayrıntılı yazdım.

BEP okulda hazırlanan bireyselleştirilmiş eğitim programı. RAM kararından sonra okulda neyin nasıl yapılacağını somutlaştırıyor. BEP yazısı bu konuda.

Erişkin engellilik sağlık kurulu raporu 18 yaşından sonra devreye giriyor. Engelli raporu yazısında anlattım.

Bu dört belgenin hiçbiri diğerinin yerine geçmiyor. İki tanı olması da bu yapıyı değiştirmiyor; her süreçte iki tanının nasıl ele alındığı değişiyor.

ÇÖZGER'de iki tanı nasıl değerlendiriliyor

Burada mevzuat açık bir kural koyuyor. Çocuklar İçin Özel Gereksinim Değerlendirmesi Hakkında Yönetmelik'in 8. maddesine göre birden fazla özel gereksinim alanı olan çocuklarda her birinin niteliği ve niceliği raporda belirtiliyor ve gerektiğinde birden fazla alan işaretleniyor. Ardından şu geliyor: işaretlenen alanlardan en üst düzeyi özel gereksinim olarak kabul ediliyor. Aynı düzeyde birden fazla gereksinim varsa hepsi forma işleniyor ve aralarında sayısal bir hesap yapılmıyor.

Bunun pratik anlamı şu: otizm ve DEHB için iki ayrı düzey belirlenip bunlar birleştirilmiyor. İki tablonun yarattığı ihtiyaçlar raporda görünüyor, ama sonucu belirleyen en yüksek düzey.

Aynı maddeye göre raporda engel oranı da yazılmıyor. Sonuç, özel gereksinim düzeyi olarak bildiriliyor. Yönetmeliğin 5. maddesi değerlendirmede Dünya Sağlık Örgütü'nün çocuklar için işlevsellik sınıflandırmasının, ICF-CY'nin temel alınacağını söylüyor. Yani bakılan şey tanının adı değil, çocuğun gündelik hayatta ne kadar desteğe ihtiyaç duyduğu.

Bu yüzden iki tanı tek başına daha yüksek bir düzey getirmiyor. Belirleyici olan, iki tablonun birlikte çocuğun hayatında yarattığı etki ve bunun dosyada ne kadar somut anlatıldığı.

Birkaç ayrıntı daha işine yarayabilir. Kurulda çocuk ve ergen ruh sağlığı uzmanı yer alabiliyor. Yönetmelik raporun başvurudan itibaren en geç otuz günde tamamlanmasını öngörüyor. Çocuğun gereksinimi değişirse, geçerlilik süresi dolmadan yeniden değerlendirme istenebiliyor.

RAM'da tanı değil ihtiyaç

RAM'ın işi tıbbi tanı koymak değil. Özel Eğitim Hizmetleri Yönetmeliği'nin 7. maddesine göre eğitsel değerlendirme ve tanılama, RAM'larda oluşturulan özel eğitim değerlendirme kurulu tarafından yapılıyor.

Yönetmeliğin tanımlar maddesinde otizm hafif, orta ve ağır düzey olarak ayrı ayrı tanımlanıyor. DEHB için ise ayrı bir tanım yok. Bu, DEHB'nin önemsiz olduğu anlamına gelmiyor; RAM'ın baktığı şeyin eğitim ihtiyacı olduğunu gösteriyor.

AuDHD'li bir çocukta burada sık yaşanan bir sorun var: dosyaya yalnızca bir tablonun etkisi giriyor. Kurul otizm tarafındaki sosyal iletişim ve rutin ihtiyacını görüyor, ama dikkatin sürdürülmesi, hareket ihtiyacı ve bir işe başlayamama gibi DEHB tarafındaki zorluklar kayda geçmiyor. Ya da tersi oluyor.

O yüzden RAM'a götürdüğün sağlık belgelerinde iki tanının da yazılı olması ve her birinin okuldaki etkisinin anlatılması önemli. Okul sürecinin ayrıntılarını AuDHD'li çocukta okul süreci yazısında anlattım.

Yönetmeliğin 42. maddesine göre veli, eğitsel değerlendirme ve tanılama ya da yerleştirme kararlarına, karar kendisine tebliğ edildikten sonra otuz iş günü içinde itiraz edebiliyor.

BEP'te iki tablonun ihtiyacı

BEP, okulda kurulan BEP geliştirme birimi tarafından hazırlanıyor. Yönetmeliğin 47. maddesine göre bu birimde rehberlik öğretmeni, sınıf öğretmeni, dersi okutan öğretmenler, veli ve öğrencinin kendisi yer alıyor. Yani veli olarak masada bir sandalyen var.

İki tablo birlikte olduğunda BEP'in zor kısmı, ihtiyaçların bazen ters yönlere çekmesi. Otizm tarafı öngörülebilirlik ve geçişlere hazırlık istiyor; DEHB tarafı tekdüzelikte motivasyonunu kaybediyor ve hareket ihtiyacı duyuyor.

İyi bir BEP bu ikisini aynı anda gözetiyor. Örneğin ders akışının sırası sabit kalıyor, ama sıranın içinde seçim ve kısa hareket araları oluyor. Etkinlik değişiklikleri önceden haber veriliyor, ama her etkinlik kısa tutuluyor. Hedeflerin yalnızca bir tablonun diliyle yazıldığını görürsen bunu toplantıda söyleyebilirsin.

18 yaşından sonra

ÇÖZGER, yönetmeliğin 11. maddesine göre çocuk 18 yaşını doldurduğunda geçerliliğini yitiriyor. 18 yaşına üç aydan az kalmışsa erişkin yönetmeliğine göre yeni rapor düzenlenebiliyor. Haklar kendiliğinden devam etmiyor; bu geçişi önceden planlamak gerekiyor.

Erişkinler İçin Engellilik Değerlendirmesi Hakkında Yönetmelik'te mantık farklı. Burada bir engel oranı belirleniyor ve 10. maddeye göre birden fazla hastalığı ya da fonksiyon kaybı olanların durumu Balthazard yöntemiyle hesaplanıyor. Bu yöntemde oranlar toplanmıyor; en yüksek orandan başlanarak kalan işlevsellik üzerinden birleştiriliyor ve sonuç basit toplamdan düşük çıkıyor. Hesabın nasıl işlediğini DEHB engel oranı yazısında örnekle anlattım.

Aynı maddenin bir hükmü de önemli: hastalığın adı yönetmelik ekindeki kılavuzda yer almasa bile, engellilik durumu vücut sistemleri üzerinden fonksiyon kayıpları değerlendirilerek belirleniyor. Yani burada da belirleyici olan işlev.

Otizm ve DEHB için ayrı ayrı oran verilip verilmeyeceği ya da tek bir işlevsellik tablosu olarak mı değerlendirileceği kurulun kararı. İnternette dolaşan “AuDHD'ye şu kadar verilir” gibi cümlelerin mevzuatta karşılığı yok.

ÇÖZGER'de de erişkin raporunda da kişisel itirazlar raporun teslim tarihinden itibaren otuz gün içinde yapılıyor ve il sağlık müdürlüğüne yöneliyor.

Dosyaya ne girmeli

Hangi süreç olursa olsun, kurulun önüne gelen belgeyle çalıştığını hatırla. İki tanı olduğunda dosyayı hazırlarken şunlara dikkat etmek işe yarıyor:

• Hekim raporlarında iki tanının da açıkça yazılı olması.
• Her tablonun gündelik hayattaki etkisinin ayrı ayrı anlatılması: sosyal iletişim, duyusal yük, değişime tepki, dikkat, başlatma, dürtüsellik.
• Okuldan ya da iş yerinden gelen yazılı gözlemler.
• Tedavi geçmişi ve tedaviye yanıt.
• Somut örnekler. “Zorlanıyor” yerine “plan değişince sınıfa girmeyi reddediyor, ödevi tek başına başlatamıyor” gibi.

Bana kalan

Bu konuyu araştırırken gördüğüm en sık yanlış, iki tanının otomatik olarak daha fazla hak getireceği beklentisi. Mevzuat böyle çalışmıyor. ÇÖZGER en üst düzeye bakıyor, erişkin yönetmeliği oranları toplamadan birleştiriyor, RAM ise tanıya değil ihtiyaca bakıyor.

Bunu soğuk bulabilirsin, ama bir iyi tarafı var: iki tablonun birlikte yarattığı gerçek etkiyi anlatmana yer açıyor. Yeter ki o anlatım somut olsun ve iki tarafı da kapsasın.

Buradaki bilgi genel çerçeve, hukuki ya da tıbbi görüş değil. Mevzuat değişebildiği ve uygulama ilden ile farklılaşabildiği için başvuracağın kurumdan yazılı teyit al.