DEHB ve sigara: nikotin neden daha çekici

“Sigara içince kafam toparlanıyor.”

Bu cümleyi yıllarca duydum ve uzun süre inanmadım. Bana kendini kandırmanın kibar bir hali gibi geliyordu. Sonra kendi gündelik hareketlerimi yazmaya başladım: bir işe başlayamadığımda kalkıp mutfağa gidiyorum, sonra geri geliyorum ve bazen o iki dakika işi açmamı sağlıyor. Kimse buna bağımlılık demiyor, ama yaptığım şeyin mantığı aynı: dışarıdan bir uyaranla içerideki ayarı düzeltmeye çalışmak.

O benzerliği görünce cümleye bakışım değişti. Kulağa bahane gibi gelen bu cümlenin arkasında gerçek bir mekanizma var ve o mekanizmayı anlamak, bırakmanın neden bu kadar zor olduğunu da açıklıyor.

Ne kadar yaygın

DEHB ile sigara arasındaki ilişki, araştırmalarda en tutarlı biçimde gösterilen bağlantılardan biri.

Lee ve arkadaşlarının (2011) meta analizi şunu gösteriyor: çocuklukta DEHB tanısı alanların ergenlikte ve yetişkinlikte nikotin kullanma olasılığı, DEHB'si olmayanlara göre belirgin biçimde daha yüksek.

Kollins, McClernon ve Fuemmeler'in (2005) genç yetişkinlerden oluşan geniş bir toplum örneklemindeki çalışması ise daha ince bir ayrıntıyı ortaya koyuyor: tanı olsun olmasın, DEHB belirtilerinin sayısı ile sigara içme arasında doğrusal bir ilişki var. Belirtiler arttıkça:

• Sigaraya başlama yaşı düşüyor.
• İçilen sigara sayısı artıyor.

Aynı çalışmada hiperaktivite ve dürtüsellik belirtileri, dikkat belirtilerinin payı ayrıldığında bile sigaraya başlama riskini bağımsız olarak öngörüyordu.

Belirti sayısı arttıkça sigaraya daha erken başlanıyor ve daha çok içiliyor. Bu ilişki tanının varlığıyla sınırlı değil.

Nikotin neden DEHB'de daha çekici

Dikkat ve uyarılma üzerindeki etkisi

Nikotin beyinde birçok sistemi etkiliyor ve bunlardan biri dikkat ve uyarılmayla ilgili. Kısa vadede bazı insanlarda dikkati toplama ve odaklanma hissi yaratabiliyor.

Heishman, Kleykamp ve Singleton'ın (2010) meta analizi, nikotinin yoksunluk içinde olmayan kişilerde bile bazı bilişsel alanlarda küçük ile orta arasında değişen etkiler gösterdiğini bildiriyor; incelenen dokuz alanın altısında etki anlamlıydı. Yazarların kendi uyarısı da önemli: laboratuvar görevlerindeki bu etkilerin gündelik performansa nasıl yansıdığı araştırılmamış.

Yani “kafam toparlanıyor” hissi tamamen hayal ürünü değil. Ama ölçülen şey, sigaranın bir insanın gününü kurtardığı değil; kontrollü bir testte birkaç puanlık bir fark.

DEHB'de dikkat ve uyarılma sistemleri zaten zorlandığı için, nikotinin bu kısa süreli etkisi çok daha belirgin bir fark gibi hissedilebiliyor.

Farkında olmadan kendi kendine ilaçlama

Bu etki, sigarayı farkında olmadan bir tür kendi kendine ilaçlamaya dönüştürebiliyor. Kişi dikkatini toplamak, huzursuzluğu yatıştırmak ya da can sıkıntısıyla başa çıkmak için sigaraya uzanıyor.

Sorun şu: bu “ilaç” bağımlılık yapıyor, ciddi sağlık riskleri taşıyor ve etkisi kısa süreli. Etki geçtiğinde yoksunluk başlıyor ve yoksunluğun belirtileri DEHB belirtilerine çok benziyor.

Dürtüsellik ve uyaran arayışı

Dürtüsellik, ergenlikte deneme davranışlarını ve risk almayı artırabiliyor. Uyaran arayışı da insanı yeni ve uyarıcı deneyimlere daha çok yöneltiyor. Bu ikisi, sigaraya başlama yaşının neden daha erken olduğunu kısmen açıklıyor.

Can sıkıntısı ve molalar

DEHB'de can sıkıntısına tahammül düşük olabiliyor. Sigara molası, sıkıcı bir işten kısa bir kaçış, bir hareket, bir ritüel sunuyor. Bu da alışkanlığı güçlendiriyor.

Bırakmak neden daha zor

DEHB'li bireylerin sigarayı bırakmakta daha çok zorlandığı sık anlatılıyor ve bunun birkaç açıklaması var.

Yoksunluk belirtileri DEHB'yi taklit ediyor. Nikotin yoksunluğunda dikkat dağınıklığı, huzursuzluk, sinirlilik ve konsantrasyon güçlüğü görülüyor. DEHB'si olan birinde bu belirtiler zaten var olan zorlukların üstüne biniyor ve çok daha yoğun yaşanabiliyor.

Kaybedilen “yardımcı”. Kişi farkında olmadan dikkatini toplamak için nikotine yaslanıyorsa, bırakınca o desteği de kaybetmiş gibi hissediyor.

Dürtüsellik. Bir sigara teklif edildiğinde ya da stresli bir anda “sadece bir tane” kararı çok hızlı verilebiliyor.

Planlama ve sürdürme. Bırakma planı yapmak ve onu haftalarca sürdürmek, tam da yürütücü işlevlerin zorlandığı bir iş.

DEHB ilaçları sigarayı ya da bağımlılığı artırır mı

Sık duyulan bir endişe şu: DEHB'de kullanılan uyarıcı ilaçlar ileride madde kullanımına yol açar mı?

Wilens ve arkadaşlarının (2003) meta analizi, çocuklukta uyarıcı ilaç tedavisinin sonraki madde kullanımını artırdığını gösteren bir kanıt bulmadı; bazı analizler ters yönde, koruyucu bir ilişkiye işaret etti. Uluslararası uzlaşı metni de hekim gözetiminde yapılan DEHB ilaç tedavisinin madde kullanım riskini artırdığını gösteren bir kanıt olmadığını vurguluyor (Faraone ve ark., 2021).

İlaç kararı ve seçimi tamamen hekimin işi. Genel çerçeve DEHB ilaç tedavisi ve DEHB ilaçları bağımlılık yapar mı yazılarında.

Bırakmayı kolaylaştırabilecek yaklaşımlar

Aşağıdakiler bir tedavi planı yerine geçmez; ama bırakma sürecinde DEHB'nin işi zorlaştırdığı noktaları hesaba katıyor.

DEHB'yi de hekimle konuş. Sigarayı bırakmak için destek alırken DEHB tanın ya da şüphen varsa bunu belirtmek önemli. Bırakma sürecindeki zorlukların bir kısmı DEHB ile ilgili olabilir ve tedavi planı buna göre şekillenebilir.

Kanıta dayalı bırakma desteğini kullan. Sigara bırakma polikliniklerinde ve hekim gözetiminde kullanılabilen, etkinliği gösterilmiş destek yöntemleri ve ilaç seçenekleri var. Türkiye'de ALO 171 Sigara Bırakma Danışma Hattı'ndan bilgi ve yönlendirme alınabiliyor.

Tetikleyicileri önceden belirle. Hangi durumlarda sigaraya uzanıyorsun: sıkıcı iş, stres, kahve, belirli arkadaşlar, molalar? Bunları yazarsan dürtüsel anları önceden görebilirsin.

Yerine bir şey koy. Sigara bir ihtiyacı karşılıyordu: mola, hareket, uyaran, dikkat. O ihtiyacı başka bir yolla karşılamak bırakmayı kolaylaştırıyor. Kısa bir yürüyüş, soğuk su, bir şey çiğnemek, ellerle yapılan bir iş.

Hareketi artır. Egzersiz hem yoksunluk belirtilerini hafifletmeye yardım edebiliyor hem de DEHB belirtileri üzerinde olumlu etki gösterebiliyor. Ayrıntısı DEHB ve hareket yazısında.

Sürtünme ekle. Sigarayı evde bulundurmamak, satın almayı zorlaştıracak düzenlemeler yapmak. Dürtüsel “bir tane” anında araya giren tek bir ek adım çoğu zaman yeterli.

Kaymayı felaket sayma. Bir kez içmek süreci bitirmiyor. “Her şey mahvoldu” düşüncesi ise çoğu zaman insanı tamamen eski düzene döndürüyor. Ayrıntısı DEHB'de ya hep ya hiç düşüncesi yazısında.

Kafein ile benzer bir mekanizma

Kafeinde de benzer bir tablo var: sigara gibi o da DEHB'de kendi kendine ilaçlama amacıyla kullanılabiliyor. Kafeinin DEHB'deki yeri DEHB'de kafein ve kendi kendine ilaçlama yazısında.

Sık yapılan hata

En sık gördüğüm hata, bırakma sürecini bir irade sınavı olarak kurmak. “Bu sefer kararlıyım” cümlesi bir plan değil, bir duygu; duygu geçtiğinde geriye hiçbir yapı kalmıyor.

İkincisi, DEHB tarafını hiç konuşmamak. Bırakma desteği alan biri dikkatinin dağıldığını söylediğinde bu genellikle yoksunluğa yazılıyor. Altta değerlendirilmemiş bir DEHB varsa, yoksunluk bittiğinde de o dağınıklık gitmiyor ve kişi “demek ki bırakmak bana yaramadı” diye düşünüyor.

Üçüncüsü, bırakmayı hayatın en yoğun dönemine denk getirmek. İyi niyetli bir karar, en kötü zamanlamayla birleşince kendi kendini bozuyor.

Geriye kalan

DEHB'li bireylerde sigara içme oranı daha yüksek, başlama yaşı daha erken ve bırakmak daha zor. Belirti sayısı arttıkça bu ilişki de güçleniyor.

Bunun bir sebebi, nikotinin dikkat ve uyarılma üzerindeki kısa süreli etkisinin sigarayı farkında olmadan bir tür kendi kendine ilaçlamaya dönüştürmesi.

Bu yazıyı yazarken bende en çok şu değişti: “bırakamıyor” cümlesinin yerine “neyi telafi ettiğini bilmeden bırakmaya çalışıyor” cümlesini koydum. Bir şeyi bırakmak, o şeyin yaptığı işi kimin yapacağına karar vermeden zor oluyor. Bu, sigara için de geçerli, benim mutfağa gidip gelmem için de.