DEHB ve sigara: nikotin neden daha çekici

"Sigara içince kafam toparlanıyor."

Bu cümle, DEHB ile yaşayan ve sigara içen pek çok insandan duyuluyor. Kulağa bir bahane gibi gelebilir. Ama arkasında gerçek bir mekanizma var ve bu mekanizmayı anlamak, bırakmayı neden bu kadar zor hâle getirdiğini de açıklıyor.

Ne kadar yaygın

DEHB ile sigara arasındaki ilişki, araştırmalarda en tutarlı biçimde gösterilen bağlantılardan biri.

Lee ve arkadaşlarının (2011) meta analizi, çocuklukta DEHB tanısı alan çocukların ergenlik ve yetişkinlikte, DEHB'si olmayanlara göre nikotin kullanma olasılığının belirgin biçimde daha yüksek olduğunu gösteriyor.

Kollins, McClernon ve Fuemmeler'in (2005) genç yetişkinlerden oluşan geniş bir toplum örneklemindeki çalışması ise daha ince bir ayrıntıyı ortaya koyuyor: tanı olup olmamasından bağımsız olarak, DEHB belirtilerinin sayısı ile sigara içme arasında doğrusal bir ilişki var. Belirtiler arttıkça:

• Sigaraya başlama yaşı düşüyor.
• İçilen sigara sayısı artıyor.

Aynı çalışmada hiperaktivite ve dürtüsellik belirtileri, dikkat belirtileri hesaba katıldığında bile sigaraya başlama riskini bağımsız olarak öngörüyordu.

Belirti sayısı arttıkça sigaraya daha erken başlanıyor ve daha çok içiliyor. Bu ilişki tanının varlığıyla sınırlı değil.

Nikotin neden DEHB'de daha çekici

Dikkat ve uyarılma üzerindeki etkisi

Nikotin beyinde birçok sistemi etkiliyor ve bunlardan biri dikkat ve uyarılmayla ilgili. Kısa vadede bazı insanlarda dikkati toplama ve odaklanma hissi yaratabiliyor.

DEHB'de dikkat ve uyarılma sistemleri zaten zorlandığı için, nikotinin bu kısa süreli etkisi belirgin bir fark gibi hissedilebiliyor. "Kafam toparlanıyor" cümlesinin arkasında bu var.

Farkında olmadan kendi kendine ilaçlama

Bu etki, sigarayı farkında olmadan bir tür kendi kendine ilaçlamaya dönüştürebiliyor. Kişi dikkatini toplamak, huzursuzluğu yatıştırmak ya da can sıkıntısıyla başa çıkmak için sigaraya uzanıyor.

Sorun şu: bu "ilaç" bağımlılık yapıyor, ciddi sağlık riskleri taşıyor ve etkisi kısa süreli. Etki geçtiğinde yoksunluk başlıyor ve yoksunluğun belirtileri DEHB belirtilerine çok benziyor.

Dürtüsellik ve uyaran arayışı

Dürtüsellik, ergenlikte deneme davranışlarını ve risk almayı artırabiliyor. Uyaran arayışı da yeni ve uyarıcı deneyimlere yönelimi güçlendiriyor. Bu ikisi, sigaraya başlama yaşının neden daha erken olduğunu kısmen açıklıyor.

Can sıkıntısı ve molalar

DEHB'de can sıkıntısına tahammül düşük olabiliyor. Sigara molası, sıkıcı bir işten kısa bir kaçış, bir hareket, bir ritüel sunuyor. Bu da alışkanlığı güçlendiriyor.

Bırakmak neden daha zor

DEHB'li bireylerin sigarayı bırakmakta daha çok zorlandığı sık anlatılıyor ve bunun birkaç açıklaması var.

Yoksunluk belirtileri DEHB'yi taklit ediyor. Nikotin yoksunluğunda dikkat dağınıklığı, huzursuzluk, sinirlilik ve konsantrasyon güçlüğü görülüyor. DEHB'si olan birinde bu belirtiler zaten var olan zorlukların üstüne biniyor ve çok daha yoğun yaşanabiliyor.

Kaybedilen "yardımcı". Kişi farkında olmadan dikkatini toplamak için nikotine yaslanıyorsa, bırakınca o desteği de kaybetmiş gibi hissediyor.

Dürtüsellik. Bir sigara teklif edildiğinde ya da stresli bir anda "sadece bir tane" kararı çok hızlı verilebiliyor.

Planlama ve sürdürme. Bırakma planını yapmak ve haftalarca sürdürmek, yürütücü işlevlerin zorlandığı bir alanda ayrıca güç.

DEHB ilaçları sigarayı ya da bağımlılığı artırır mı

Sık sorulan bir endişe, DEHB'de kullanılan uyarıcı ilaçların ileride madde kullanımına yol açıp açmadığı.

Wilens ve arkadaşlarının (2003) meta analizi, çocuklukta uyarıcı ilaç tedavisinin sonraki madde kullanımını artırdığına dair bir kanıt bulmadı; bazı analizler ters yönde, koruyucu bir ilişkiye işaret etti. Uluslararası uzlaşı metni de DEHB'nin hekim gözetimindeki ilaç tedavisinin madde kullanım riskini artırdığına dair bir kanıt bulunmadığını vurguluyor (Faraone ve ark., 2021).

İlaç kararı ve seçimi tamamen hekimin işi. Genel çerçeve DEHB ilaç tedavisi ve DEHB ilaçları bağımlılık yapar mı yazılarında.

Bırakmayı kolaylaştırabilecek yaklaşımlar

Aşağıdakiler bir tedavi planı yerine geçmez; ama DEHB'nin bırakma sürecini zorlaştıran yollarını hesaba katıyor.

DEHB'yi de hekimle konuş. Sigarayı bırakmak için destek alırken DEHB tanın ya da şüphen varsa bunu belirtmek önemli. Bırakma sürecindeki zorlukların bir kısmı DEHB ile ilgili olabilir ve tedavi planı buna göre şekillenebilir.

Kanıta dayalı bırakma desteğini kullan. Sigara bırakma polikliniklerinde ve hekim gözetiminde kullanılabilen, etkinliği gösterilmiş destek yöntemleri ve ilaç seçenekleri mevcut. Türkiye'de ALO 171 Sigara Bırakma Danışma Hattı'ndan bilgi ve yönlendirme alınabiliyor.

Tetikleyicileri önceden belirle. Hangi durumlarda sigaraya uzanıyorsun: sıkıcı iş, stres, kahve, belirli arkadaşlar, molalar? Bunları yazmak, dürtüsel anları önceden görmeyi sağlıyor.

Yerine bir şey koy. Sigara bir ihtiyacı karşılıyordu: mola, hareket, uyaran, dikkat. O ihtiyacı başka bir yolla karşılamak bırakmayı kolaylaştırıyor. Kısa bir yürüyüş, soğuk su, bir şey çiğnemek, ellerle yapılan bir iş.

Hareketi artır. Egzersiz hem yoksunluk belirtilerini hafifletmeye yardım edebiliyor hem de DEHB belirtileri üzerinde olumlu etki gösterebiliyor. Ayrıntısı DEHB ve hareket yazısında.

Sürtünme ekle. Sigarayı evde bulundurmamak, satın almayı zorlaştıracak düzenlemeler yapmak. Dürtüsel "bir tane" anında bir adım daha zorluk çoğu zaman yeterli.

Kaymayı felaket sayma. Bir kez içmek süreci bitirmiyor. "Her şey mahvoldu" düşüncesi çoğu zaman tamamen geri dönüşe yol açıyor. Ayrıntısı DEHB'de ya hep ya hiç düşüncesi yazısında.

Kafein ile benzer bir mekanizma

Sigara ile kafein arasında benzer bir tablo var: ikisi de DEHB'de kendi kendine ilaçlama amacıyla kullanılabiliyor. Kafeinin DEHB'deki yeri DEHB'de kafein ve kendi kendine ilaçlama yazısında.

Özet

DEHB'li bireylerde sigara içme oranı daha yüksek, başlama yaşı daha erken ve bırakmak daha zor. DEHB belirtileri arttıkça bu ilişki de güçleniyor.

Bunun bir sebebi, nikotinin dikkat ve uyarılma üzerindeki kısa süreli etkisinin sigarayı farkında olmadan bir kendi kendine ilaçlamaya dönüştürmesi. Bırakırken bu ilişkiyi ve DEHB'yi hesaba katan bir destek almak, süreci daha gerçekçi ve daha başarılı hâle getirebiliyor.