Okulda ve üniversitede DEHB: öğrenciler ve aileler için

DEHB'li öğrencinin karnesi genelde kötü değil. Dalgalı.

Asıl gösterge tutarsızlık

Aynı öğrenci bir sınavdan doksan, diğerinden kırk alıyor. Aynı konuyu bir hafta mükemmel anlatıyor, ertesi hafta hatırlamıyor.

Bu tabloyu "çalışmıyor" diye okumak kolay ve yanlış. Beceri dalgalanması DEHB'nin en tanımlayıcı özelliklerinden biri ve tam da bu yüzden en çok yargılanan yanı: bir kez yapabildiği görülen şeyin hep yapılabileceği varsayılıyor.

Nerede zorlanıyor

• Uzun süreli projeler. Teslim tarihi uzaktaysa gerçek değil. Son gece başlıyor.
• Yazılı sınavlar. Bildiği soruyu yanlış okumak, aceleci hata yapmak, süreyi kestirememek.
• Not tutmak. Dinlemek ve yazmak aynı anda zorlanıyor; biri seçiliyor ve genelde ikisi de eksik kalıyor.
• Ödev takibi. Ödevin varlığını hatırlamak, ödevi yapmaktan zor. Prospektif bellek meselesi.
• Sessiz sınıfta oturmak. Özellikle dikkatsiz tür baskın olanlarda dışarıdan hiç görünmüyor; çocuk sessizce camdan bakıyor ve kimse rahatsız olmuyor.

İşe yarayan düzenlemeler

Sınavda: ek süre, ayrı ve az uyaranlı salon, ara verme izni, soruların sesli okunması.

Derste: öğretmene yakın oturma, ders notlarının önceden verilmesi, kayıt izni, planlı hareket molası.

Ödevde: aşamalı teslim, yazılı ve tek kanaldan ödev takibi, büyük projenin adımlara bölünmesi.

Türkiye'de bu desteklerin çoğu Rehberlik ve Araştırma Merkezi (RAM) üzerinden eğitsel değerlendirmeyle talep ediliyor. Okulda destek eğitim odası ve bireyselleştirilmiş eğitim programı (BEP) yaygın uygulamalar.

Düzenlemenin amacı sınavı kolaylaştırmak değil. Sınavın ölçtüğü şeyin bilgi olması, dikkat olmaması.

Üniversitede neden zorlaşıyor

Lise biter bitmez birçok kişide tablo ağırlaşıyor ve bunun sebebi belirtilerin artması değil.

Lisede dışarıdan gelen bir iskelet var: sabit program, her gün yoklama, kovalayan öğretmen, yakın teslim tarihleri, evde aile. Bu yapı, içeride eksik olan yürütücü işlevlerin yerini tutuyor.

Üniversitede iskelet kalkıyor. Devam zorunluluğu gevşiyor, sınavlar uzaklaşıyor, kimse kovalamıyor. Altında ne olduğu görünüyor.

Franke ve arkadaşlarının gelişimsel derlemesi, geçiş dönemlerinin DEHB'de belirgin bir kırılma noktası olduğunu gösteriyor (Franke ve ark., 2018). Birçok geç tanı hikâyesi tam burada başlıyor.

Öğrenci için pratik olanlar

• Yapıyı dışarıdan kurmak. Sabit çalışma saatleri, aynı yer, aynı ritüel.
• Kütüphane. Eşlikçi çalışma etkisi bedava ve güçlü.
• Aralıklı tekrar. Sınavdan önceki gece çalışmak DEHB'de özellikle kötü çalışıyor; giderek açılan aralıklarla tekrar en çok fark yaratan yöntemlerden biri.
• Kendi teslim tarihlerini uydurmak. Gerçek tarihten bir hafta önceye, ve başkasına söz vererek.

Aileler için

Not üzerinden konuşmak işe yaramıyor. Süreç üzerinden konuşmak yarıyor: ne zaman başlıyor, nerede takılıyor, hangi adımda kalıyor.

Davranışsal ebeveyn eğitimi, çocukluk DEHB'sinde en güçlü kanıtı olan müdahalelerden biri ve tutarlı sınır ile anında geri bildirim üzerine kurulu (Faraone ve ark., 2021).