DEHB ve İlişkiler 101: Sevgilimin DEHB'si var, ona nasıl destek olurum?

Gece yarısı, telefonun ekranında yarım kalmış bir arama: “Sevgilimin DEHB'si var, ne yapmalıyım?” Akşam yine bir şey unutulmuş. Belki bir doğum günü, belki faturanın son günü, belki de senin anlattığın ve onun dinliyormuş gibi görünüp kaçırdığı bir konu. Kızgınsın, ama kızgınlığın altında başka bir şey de var: onu seviyorsun ve nasıl yardım edeceğini bilmiyorsun.

Bu soruyu soran çok insan var. DEHB'li biriyle ilişki yaşayan partnerler çoğu zaman aynı iki duygu arasında gidip geliyor: “Ona destek olmalıyım” ve “Ben de yoruldum.” İkisi de doğru ve ikisi de aynı anda var olabiliyor. Bu yazı DEHB ve İlişkiler 101 serisinin, DEHB'li olmayan tarafa, yani sana yazılmış sorusu.

Ben DEHB'li biriyim. Bu yazıyı masanın öbür tarafından yazıyorum: hatırlatılan, unutan, geç kalan taraftan. O yüzden sana önce şunu söylemek istiyorum: soruyu “onu nasıl düzeltirim” diye değil, “ona nasıl destek olurum” diye sorman bile çok şey anlatıyor.

Destek olmak ne demek, ne demek değil

Destek kelimesi biraz kaygan. Birine destek olmak, onun yükünü taşımak gibi algılanabiliyor. DEHB'li bir sevgili söz konusu olduğunda bu algı çabucak şuna dönüşüyor: onun yerine hatırlamak, onun yerine planlamak, onun unuttuğunu sessizce tamamlamak.

Bana kalırsa destek bunun tersine yakın bir şey. Destek, onun kendi hayatını taşıyabileceği bir düzeni birlikte kurmak. Fark şurada: ilkinde iş senin omzuna geçiyor ve o omuz zamanla çöküyor. İkincisinde iş yine onun, ama artık tek başına ve çıplak elle taşımıyor. Takvim, liste, alarm ve net anlaşmalar yükü onunla birlikte taşıyor.

Bir de duygusal taraf var. DEHB'li biri çoğu zaman hayatı boyunca “biraz daha dikkat etsen”, “neden hep sen” cümlelerini duymuş oluyor. Senin desteğin, onun bu cümlelerin altında biriktirdiği utancı büyütmeden yapılınca gerçekten işe yarıyor.

DEHB'de neler zorlaşıyor

DEHB bir karakter meselesi değil. Çocuklukta başlayan, birçok kişide yetişkinlikte de süren ve gündelik hayatı birden fazla alanda etkileyebilen nörogelişimsel bir durum (Faraone ve ark., 2021). İlişkide senin gördüğün davranışların çoğu birkaç ortak kökten besleniyor.

Yürütücü işlevler. Planlamak, bir işi başlatmak, aklında tutmak, bir işten ötekine geçmek. Barkley'nin modelinde DEHB'nin merkezinde bu öz düzenleme kapasitesi duruyor (Barkley, 2015). Konuyu yürütücü işlevler yazısında daha ayrıntılı anlattım. Sevgilin markete gidip istediğin tek şeyi almadan döndüğünde, sorun çoğu zaman o şeyi önemsememesi değil, çalışma belleğinin yolda onu düşürmesi.

Zaman körlüğü. Gelecekteki bir an, şimdiki davranışı yeterince etkilemiyor. Akşam yedideki buluşma saat beşte “sonra” bölgesinde duruyor ve bir anda “şimdi”ye dönüşüyor.

Dikkat ve dinleme. Sen anlatırken aklının bir an başka yere kayması, sana önem vermediği anlamına gelmiyor. Bunun içeriden nasıl yaşandığını dinlemiyor gibi görünmek yazısında anlattım.

Duygu düzenleme ve eleştiriye duyarlılık. Küçük bir eleştiri bazen beklenenden çok daha sert yankılanıyor. Bir hatırlatma bile “yine mi beceremedim” diye duyulabiliyor. Bu tarafı reddedilme duyarlılığı yazısında daha uzun konuştum.

Hiperodak. İlginç bir işe daldığında saatler geçebiliyor ve sen o sırada görünmez olmuş gibi hissedebiliyorsun. Aynı beyin, sıkıcı bir işe bir türlü başlayamıyor.

Bunları bilmek davranışı mazur göstermek için değil. Bunları bilmek, “beni umursamıyor” yorumunun yerine daha doğru bir yorum koymana yardım ediyor. Doğru yorum da doğru çözümü buldurur.

Senin tarafın: neden bu kadar yorucu

Burada dürüst olmak istiyorum, çünkü DEHB yazılarının çoğu yalnızca DEHB'li tarafı anlatıyor ve senin yorgunluğun kenarda kalıyor.

DEHB'li yetişkinlerin eşleriyle yapılan bir çalışmada eşler, DEHB'si olmayan kişilerin eşlerine göre daha düşük yakınlık ve daha düşük evlilik doyumu bildirmiş. Yakınlık duygusu da bu farkla yakından bağlantılı çıkmış (Ben-Naim ve ark., 2017). Daha eski ve küçük bir çalışmada ise tablo biraz daha karışık: DEHB'li yetişkinler evliliklerini eşlerinden daha olumsuz değerlendirmiş, eşlerin genel uyum puanları kontrol grubundan farklı çıkmamış, ama kontrol grubuna göre daha fazla eşin puanı uyumsuz aralığa düşmüş (Eakin ve ark., 2004). Bu alanda çalışma sayısı az ve Eakin'in çalışması küçük bir örneklemle yapıldı, yani araştırma sınırlı. Yine de iki çalışma aynı yönü gösteriyor: DEHB ilişkide yalnızca DEHB'li kişiyi etkilemiyor.

Senin yorgunluğun büyük ihtimalle tek bir büyük olaydan gelmiyor. Küçük şeylerin birikmesinden geliyor: üçüncü kez söylenen bir şey, yarım kalan bir iş, sana kalan bir telefon, bir planın son dakikada değişmesi. Her biri tek başına küçük. Toplandığında ise “bu ilişkide her şeyi ben taşıyorum” hissine dönüşüyor.

Bu his gerçek ve onu bastırman gerekmiyor. Ama onun ne söylediğine bakmakta fayda var: çoğu zaman “sevgilim beni sevmiyor” değil, “bu düzen bana yük bindiriyor” diyor. Düzen değiştirilebilen bir şey.

Destek ile ebeveynlik arasındaki çizgi

DEHB'li ilişkilerde en sık kurulan tuzak, bir tarafın zamanla ebeveyn, öbür tarafın çocuk konumuna geçmesi. Melissa Orlov kitabında bu örüntüyü uzun uzun anlatıyor (Orlov, 2010). Sözlükte bunun adı ebeveynleşme. Nasıl kurulduğunu ve iki tarafı nasıl yorduğunu evlilikte ebeveyn-çocuk dinamiği yazısında ayrıca anlattım.

Çizgiyi görmek bazen zor, çünkü ikisi de iyi niyetle başlıyor. Aşağıdaki tablo bana kalırsa farkı netleştiriyor:

Destek	Ebeveynlik
“Ortak takvime ekleyelim mi?”	“Yine unuttun, ben hallederim.”
İşin sahibi o, sen sistemi birlikte kuruyorsun	İşin sahibi kağıt üstünde o, gerçekte sen
Haftada bir birlikte gözden geçirme	Gün içinde sürekli kontrol ve hatırlatma
Sonucu ona bırakmak, gerekirse yaşamasına izin vermek	Her sonucu önceden engellemek
“Neye ihtiyacın var?” diye sormak	Neye ihtiyacı olduğuna onun yerine karar vermek
Hatayı bir sorun olarak konuşmak	Hatayı karakterin kanıtı gibi anmak

Sağ sütundaki davranışlar kısa vadede işi kurtarıyor. Fatura ödeniyor, randevu kaçmıyor. Ama uzun vadede iki şey oluyor: sen tükeniyorsun, o da kendi hayatının sorumluluğundan biraz daha uzaklaşıyor. Üstelik ebeveyn konumundaki kişiyle romantik bir yakınlık kurmak iki taraf için de zorlaşıyor.

Ne yapabilirsin: somut adımlar

Burada önerdiğim şeyler hep aynı fikre dayanıyor: hatırlama işini insan hafızasından alıp dışarıya, görünür bir yere taşımak.

Hatırlatmayı sisteme devret. Ortak bir takvim açın. Faturalar, doğum günleri, randevular orada dursun, alarmı da işin sahibi kursun. Senin görevin “unutma” demek değil. Pazar akşamı birlikte on dakika takvime bakmak.

Tek iş, tek sahip. Ev işlerinde en çok kavga, kimin olduğu belirsiz işlerde çıkıyor. Her işin bir sahibi olsun. Bunun nasıl yapılacağını serinin ev işlerini paylaşamıyoruz yazısında ayrıntılı anlattım.

İsteğini net ve tek cümleyle söyle. “Biraz daha düzenli olsan” bir istek değil, bir eleştiri. “Cumartesi saat ona kadar mutfağı topla, sonra çıkalım” bir istek. Net, zamanı belli, tek bir iş.

Planları önceden ve yazılı yap. Bir hafta sonu planını sözlü konuşmak yerine bir mesaja yazın. “Cumartesi 14.00 arkadaşlarda, 13.15'te çıkıyoruz.” Planlama konusunu serinin sevgilim plan yapmamı istiyor yazısında DEHB'li tarafa anlattım. İkiniz aynı yazıyı okursanız konuşmak kolaylaşabilir.

Haftalık kısa bir toplantı. Diyelim ki pazar akşamı, yirmi dakika. Üç soru: Bu hafta ne iyi gitti? Ne aksadı? Gelecek hafta neye ihtiyacımız var? Şikayetler birikip bir tartışmada patlamak yerine düzenli bir kanaldan akıyor.

İsterseniz bunu küçük bir anlaşma metnine de dökebilirsiniz. Örneğin şöyle:

Biz ikimiz şunlarda anlaştık: Faturalar Deniz'in, alışveriş Ece'nin. Her ikisi de ortak takvimde, alarmı işin sahibi kuruyor. Birbirimize hatırlatma yapmıyoruz, pazar akşamı yirmi dakika takvime birlikte bakıyoruz. Bir iş aksarsa o hafta onu suçlamadan konuşuyoruz ve sistemde neyi değiştireceğimize karar veriyoruz.

İsimler tamamen örnek. Önemli olan metnin kime ne düştüğünü ve aksadığında ne olacağını açıkça söylemesi.

Sınır koymak sevgisizlik değil

Destekle ilgili konuşulmayan bir gerçek var: sınırı olmayan destek, bir süre sonra kırgınlığa dönüşüyor. Sınır, bu kırgınlığın birikmesini önlüyor.

Sınır bir tehdit ya da ceza değil. Senin neyi yapıp neyi yapmayacağının sakin bir tanımı. Birkaç örnek cümle:

“Bundan sonra faturaları sana hatırlatmayacağım. Takvimde duruyor, senin adına.”

“Yarım saatten fazla gecikeceksen bana yola çıkmadan önce yaz. Yazmazsan ben kendi planıma geçerim.”

“Tartışma çok ısındığında yirmi dakika ara istiyorum. Bu senden kaçmak değil, ikimizi korumak.”

Sınırı koymak işin yarısı. Öbür yarısı tutarlı kalmak. Faturayı hatırlatmayacağını söyleyip son gün yine hatırlatırsan, sınır bir cümleden ibaret kalıyor. Bazen bu, bir sonucun yaşanmasına izin vermek demek: geç ödeme cezası gelmesi gibi küçük ve onarılabilir bir sonuç. Elbette büyük ve geri dönülmez riskler için bu doğru değil. Orada birlikte bir güvence kurmak daha akıllıca.

Kendi ihtiyaçlarını unutma

DEHB'li bir sevgiliye destek olan birçok insan, bir noktada kendi hayatının da bir yere sıkıştığını fark ediyor. Kendi arkadaşlarını daha az görüyor, kendi işine daha az enerji kalıyor, kendi duygularını konuşmaya sıra gelmiyor.

Gina Pera'nın kitabı tam bu tarafı, yani DEHB'li birini seven kişinin deneyimini anlatıyor (Pera, 2008). Ben kendi açımdan şunu söyleyebilirim: yanındaki kişinin tükenmiş olması, DEHB'li biri için de iyi bir şey değil. Senin dinlenmiş, kendi hayatı olan, kendi ihtiyacını söyleyebilen biri olman ilişkinin ikiniz için de daha sağlıklı olması demek.

Ben olsam şunları kendime düzenli olarak sorardım: Bu hafta kendim için ne yaptım? Hangi ihtiyacımı söylemeden yuttum? Sevgilimle en son ne zaman iş, liste ya da sorun konuşmadan sadece keyifli bir şey yaptık?

Son soru bana kalırsa en önemlisi. DEHB'li ilişkilerde konuşmaların büyük kısmı zamanla lojistiğe dönebiliyor. Oysa ikinizi bir araya getiren şey lojistik değildi. Haftada bir akşamı tamamen “sorun konuşmak yasak” akşamı yapmak bile o eski yakınlığı geri çağırabiliyor.

DEHB'li sevgilinin gözünden

Masanın benim oturduğum tarafından birkaç şey söylemek istiyorum.

DEHB'li biri çoğu zaman unuttuğunu, geciktiğini, yarım bıraktığını senden önce fark ediyor ve kendine senden daha sert davranıyor. Bir hatırlatma ona bilgi olarak değil, bir hüküm olarak ulaşabiliyor: “Yine.” O yüzden aynı içeriği taşıyan iki cümle çok farklı etkiler bırakıyor. “Faturayı yine unuttun” ile “Fatura takvimde görünmüyor, birlikte bakalım mı?” aynı şeyi söylüyor, ama biri kapıyı kapatıyor, öbürü açıyor.

Bir de şu var: DEHB'li birinin en çok ihtiyaç duyduğu şey, çabasının görülmesi. Dışarıdan görünen sonuç bazen aynı olsa da içeride çok emek harcanmış olabiliyor. Bir şey yolunda gittiğinde bunu söylemek, aksadığında söylemek kadar önemli. Sürekli özür dileyen biri, zamanla o özürlerin altında kendini kaybetmeye başlıyor.

Sevgilinle nasıl konuşursun

Bu konuşmayı bir kavganın ortasında değil, ikinizin de sakin olduğu bir anda aç. Yürüyüş iyi bir yer: yan yana yürürken zor konular göz göze otururken olduğundan daha kolay açılıyor.

Birkaç açılış cümlesi:

“Sana destek olmak istiyorum, ama nasıl olacağımı tam bilmiyorum. Sana neler iyi geliyor?”

“Son zamanlarda seni hep takip eden biri gibi hissediyorum ve bundan hoşlanmıyorum. Sen de hoşlanmıyorsundur. Başka bir yol bulalım mı?”

“DEHB hakkında okuyorum ve bazı şeyleri daha iyi anlıyorum. Bunların hangisi sende var, birlikte bakalım mı?”

“Ben de yoruldum ve bunu söylemek istiyorum. Seni suçlamak için değil, ikimiz için bir şeyi değiştirebilmek için.”

Sevgilin DEHB'sini henüz kabullenmemişse ya da konuyu açınca savunmaya geçiyorsa, bunun ayrı bir konuşma olduğunu bil. Onu serinin sevgilim DEHB'sini kabul etmiyor yazısında anlattım.

Ne zaman yardım almak gerekir

Aynı konuşmalar aylardır dönüp duruyorsa ya da ikinizden biri ilişkide yalnız ve tükenmiş hissediyorsa, DEHB'yi bilen bir çift terapisti iyi bir adım olabilir. Bunun nasıl işlediğini çift terapisi DEHB'de işe yarar mı yazısında anlattım. Sevgilinin tanısı ve tedavisiyle ilgili kararlar ise onunla hekimi arasında, senin rolün ise istediğinde yanında olmak.

Bana kalan

Bence DEHB'li birini sevmenin en zor yanı, sevginin yetmediği anlarla karşılaşmak. Seviyorsun, ama fatura yine ödenmemiş. Seviyorsun, ama yine yarım saattir bekliyorsun. Bu anlarda insan ya kendi sevgisinden ya da karşısındakinin sevgisinden şüphe etmeye başlıyor. Ben ikisine de şüpheyle bakmamanı öneririm. Sorun çoğu zaman sevgide değil, sevginin üstüne kurulmamış bir düzende.

Destek olmak istiyorsan, ilk işin kendini onun hafızası olmaktan kurtarmak. Bu ona sırt çevirmek değil. Tersine, ona bir yetişkin olarak güvendiğini gösteriyor. Hatırlatan ve hatırlatılan rolleri bırakıldığında, iki kişi yeniden sevgili olmaya yer açıyor.

Ve kendi ihtiyaçların bu hikayenin bir yan notu değil. DEHB'li biri olarak açıkça söyleyebilirim: yanımdaki kişinin kendini unutarak bana destek olmasını istemezdim. İyi bir destek, iki kişinin de ayakta kaldığı bir destek.