DEHB ve İlişkiler 101: Dürtüsel harcıyorum, sevgilimle para yüzünden kavga ediyoruz

Diyelim ki akşam on bir. Telefonda bir şeye bakıyorsun, bir indirim çıkıyor, üç dakika sonra sipariş verilmiş oluyor. O an hiçbir şey hissetmiyorsun, belki küçük bir sevinç. İki gün sonra kargo kapıya geliyor, sevgilin kutuya bakıyor ve o tanıdık soru geliyor: "Bunu ne zaman aldın?" Sonrası da tanıdık. Sen savunmaya geçiyorsun, o ay sonunu hesaplıyor, ikiniz de aslında başka bir şey için kavga ettiğinizi hissediyorsunuz.

Bu soru DEHB ve İlişkiler 101 serisinin en somut sorularından biri, çünkü para kavgaları küçük başlayıp büyük bir yere dokunuyor: güvene. Neden böyle olduğunu anlamak ilk adım. Asıl iş ise ikinizi birden koruyan bir düzen kurmak.

Bu döngü neden bu kadar tanıdık

DEHB'li yetişkinlerde parayla ilgili zorluklar çok sık konuşuluyor ve bunun bir dayanağı da var. İsveç'te tüm yetişkin nüfusun ruh sağlığı kayıtlarını rastgele seçilmiş bir kredi verisiyle birleştiren bir çalışma, DEHB'li yetişkinlerin yetişkinliğe kredi talebi ve ödeme aksatma oranları açısından ötekilerle benzer başladığını, ama orta yaşa doğru ödeme aksatma oranlarının belirgin biçimde yükseldiğini buldu. Eşlik eden ruhsal durumlar, madde kullanımı, eğitim ve gelir farkları dengelendiğinde de bu fark sürüyordu (Beauchaine ve ark., 2020).

Bu bir ilişki çalışması değil ve herkesin hikayesini anlatmıyor. Ama şunu söylüyor: para meselesi DEHB'de kendiliğinden düzelen bir gençlik dağınıklığı değil. Bir düzen kurulmadıkça birikiyor. İlişkide de en çok görünür olduğu yer, iki kişinin parasının birbirine değdiği yer.

Neden oluyor: "şimdi" ile "sonra" arasındaki terazi

DEHB'de dürtüsellik çoğu zaman "düşünmeden yapmak" diye anlatılıyor. Bana kalırsa daha doğru tarif şu: düşünce oradadır, ama davranış ondan önce yola çıkar. Ketleme, yani gelen tepkiyi bir an durdurabilme, yürütücü işlevlerin temel parçalarından biri ve DEHB'de en çok zorlanan yerlerden.

Paranın işin içine girdiği yerde buna bir şey daha ekleniyor. 21 bağımsız çalışmayı bir araya getiren bir meta analiz, DEHB'li kişilerin gecikmiş para ödüllerini kontrol gruplarına göre daha dik biçimde küçümsediğini buldu. Fark orta büyüklükteydi ve yaşa ya da eşlik eden tanılara göre anlamlı biçimde değişmiyordu (Jackson ve MacKillop, 2016). Gündelik dile çevirirsem: bugün eline geçecek küçük bir ödül, ay sonundaki büyük bir rahatlıktan daha ağır basıyor. Sözlükte buna ödül gecikmesi deniyor.

Üstüne birkaç şey daha biniyor:

• Duygu düzenleme. Sıkıldığın, yorulduğun ya da için daraldığı bir akşam, alışveriş hızlı bir rahatlama veriyor. Satın alan kişi çoğu zaman ürünü değil, o rahatlamayı alıyor.
• Zaman körlüğü. "Ay sonu" hissedilmeyen bir uzaklıkta duruyor. Kira günü gelene kadar o para hala "var" gibi görünüyor.
• Çalışma belleği. Bu ay neler alındı, hangi abonelik yenilendi, hangi taksit sürüyor; bunlar akılda tutulamıyor. Her harcama tek başına küçük görünüyor, toplam ise kimsenin aklında değil.

Kendi alışkanlıklarını tanımak için dürtüsel harcama tanımına ve DEHB ve para yönetimi yazısındaki sızıntı fikrine bakmanı öneririm. Dürtüsel harcama tek bir büyük hata olarak gelmiyor, çok sayıda küçük ve makul görünen kararın toplamı olarak geliyor.

Para kavgası neden öteki kavgalara benzemiyor

Evli çiftlerin evde yaşadıkları tartışmaları günlük tutarak kaydettiği bir çalışmada para, en sık tartışılan konu çıkmadı. Ama para üzerine çıkan tartışmalar öteki konulara göre daha sorunluydu, daha sık tekrarlanıyordu ve daha çok çözümsüz kalıyordu. Üstelik çiftler bu tartışmalarda sorunu çözmek için daha çok çaba gösteriyordu (Papp ve ark., 2009).

Bu bulgu bana çok tanıdık geliyor. Para kavgası tek bir faturayla ilgili değil. Arkasında güvenlik, gelecek planı, adalet ve "beni hesaba katıyor mu" soruları var. O yüzden "tamam, bir daha almam" cümlesi kavgayı kapatıyor ama konuyu kapatmıyor. Bir sonraki kargoda aynı kavga, biraz daha yorgun bir halde geri geliyor.

Sevgilinin gözünden nasıl görünüyor

Sen olayı tek tek yaşıyorsun: bir indirim, bir akşam, bir dürtü. Sevgilin ise bir örüntü görüyor. Onun için mesele kutunun içindeki şey değil, kutunun haber verilmeden gelmesi.

Sevgilinin aklından geçebilecek cümleler aşağı yukarı şunlar:

• "Ortak planımızı ciddiye almıyor."
• "Ay sonunda açığı ben kapatacağım."
• "Bir şey söylesem kontrolcü olacağım, söylemesem her şey bana kalacak."

Son cümle önemli. DEHB'li yetişkinler ve eşleriyle yapılan bir çalışmada eşlerin büyük bölümü, partnerlerinin belirtilerinin en az bir alanda kendi gündelik işleyişlerini etkilediğini ve bunu bir biçimde telafi ettiklerini bildirmişti (Eakin ve ark., 2004). Para bu telafinin en görünür olduğu alanlardan biri. Zamanla bir taraf hesabı takip eden, öteki de hesap veren kişiye dönüşüyor. Bu iki taraf için de yorucu ve ilişkiyi eşitlikten çıkarıyor.

Bir de şunu eklemek isterim: sevgilinin öfkesi çoğu zaman paradan çok sürprizle ilgili. Planlanmış ve konuşulmuş bir harcama, aynı tutardaki gizli bir harcamadan çok daha az kırıcı.

Utanç döngüsü: saklamak, savunmak, yeniden saklamak

Dürtüsel harcamanın ilişkideki en zarar verici yanı bence harcamanın kendisi değil, arkasından gelen utanç. Utanç insanı saklamaya itiyor. Kargoyu iş yerine yönlendirmek, ekstreyi açmamak, "Eskiden beri vardı" demek. Saklanan şey ortaya çıktığında da kavga artık para kavgası olmaktan çıkıp yalan kavgasına dönüşüyor.

Bu döngüyü kırmanın yolu kendine daha sert davranmak değil. Sertlik utancı büyütüyor, utanç saklamayı. Daha işe yarayan şey, harcamanın görünür olduğu ve görünür olmasının cezalandırılmadığı bir düzen kurmak. Aşağıdaki her şey bu fikrin üstüne kurulu.

Ne yapabilirsin: bekleme kuralı

Dürtü anlık geliyor ve çoğu zaman uzun sürmüyor. Bu yüzden ilk araç, dürtü ile ödeme arasına zaman koymak. Bu kuralı DEHB'li yetişkinlerde doğrudan sınayan araştırma sınırlı, ama mantığı yukarıdaki ödül gecikmesi bulgusuyla örtüşüyor: "şimdi"yi biraz ertelediğinde terazinin ayarı değişiyor.

Ben olsam şöyle kurardım:

Tutar	Kural
Eşiğin altı (diyelim ki 500 lira)	Serbest, kimseye sorma
Eşik ile onun üç katı arası	Sepete koy, 24 saat bekle
Bunun üstü	72 saat bekle, almadan önce sevgiline haber ver
Ortak bütçeden çıkan her şey	Önceden birlikte konuşulur

Tutarları kendi gelirinize göre seçin, benim yazdıklarım yalnızca örnek. Önemli olan sınırın önceden ve sakin bir anda konmuş olması. Akşam on birde "bu ne kadar büyük bir harcama" diye düşünmek zorunda kalmıyorsun, kural zaten belli.

Bekleme kuralının yanına sürtünmeyi de ekle. Alışveriş uygulamalarına kayıtlı kartları sil, kampanya bildirimlerini kapat, uygulamayı ana ekrandan kaldır. Kartı her seferinde elle girmek gibi küçük bir zahmet, çoğu dürtünün yolda sönmesine yetiyor. Eşik ve süreler için önceden kurulan "eğer şu olursa şunu yaparım" cümleleri de işe yarıyor: "Eğer gece onda bir şey sepete atarsam, kararı sabah kahvesinden sonra veririm."

Online alışverişte bu döngünün nasıl işlediğini market ve alışveriş yazısında daha ayrıntılı anlatmıştım.

Ortak bütçe düzeni: herkesin serbest parası olsun

Bekleme kuralı tek başına yetmiyor, çünkü her gün kurala uyup uymadığını tartışmak da yorucu. Asıl rahatlatan şey, paranın daha baştan ayrı yerlere bölünmesi. Benim önerdiğim düzen dört parçalı:

1. Ortak giderler hesabı. Kira, faturalar, market, ortak abonelikler. İkiniz de gelirinize göre belirlenen bir payı maaş gününde otomatik aktarıyorsunuz.
2. Birikim. Ortak hedef ne ise o. Bu para da maaş günü otomatik ayrılıyor ve gündelik kartla erişilemeyen bir yerde duruyor.
3. Senin serbest paran. Ne yaptığını kimseye anlatmak zorunda olmadığın tutar.
4. Sevgilinin serbest parası. Aynı kural onun için de geçerli.

Üçüncü ve dördüncü madde bu düzenin kalbi. Serbest para, dürtüsel harcamaya güvenli bir alan açıyor. O ay serbest paranın hepsini bir akşamda harcarsan bu senin meselen ve kimseyle kavga konusu olmuyor. Ortak bütçe ise korunmuş oluyor. Sevgilinin "kontrolcü" olmasına da gerek kalmıyor, çünkü kontrol eden bir kişi değil, ikinizin kurduğu sistem.

Sözlükte buna yakın bir fikir ayrı hesap yöntemi adıyla geçiyor. Hangi bankayı, hangi kartı kullandığınız önemli değil; önemli olan aktarımların elle değil otomatik yapılması. Hatırlamaya dayanan her adım, DEHB'de bir gün atlanıyor.

Haftalık para konuşması: on beş dakika, aynı sıra

Düzeni ayakta tutan şey, haftada bir yapılan kısa bir konuşma. Diyelim ki pazar sabahı kahvaltıdan sonra, on beş dakika. Telefonlar elde, uygulamalar açık. Sıra hep aynı:

• Bu hafta ne iyi gitti?
• Nerede kaçtı, hangi harcama planın dışında kaldı?
• Gelecek hafta için tek bir değişiklik ne?

Bu konuşmanın bir kuralı daha var: kaçan bir harcama burada söylendiğinde kavga konusu olmuyor. Söylemek ödüllendiriliyor, saklamak değil. Hafta içinde bir şey kaçtıysa onu pazar gününe kadar biriktirmek yerine o gün kısa bir mesajla bildirmek de olur: "Bugün eşiğin üstünde bir şey aldım, pazar konuşalım." Bu tek cümle, kargo kapıya geldiğinde yaşanacak sahneyi baştan değiştiriyor.

İsterseniz anlaşmayı yazıya da dökebilirsiniz. Örnek bir metin:

Ortak giderler için her ay maaş gününde ikimiz de payımızı aktarıyoruz. Herkesin kendi serbest parası var ve onu sormuyoruz. Eşiğin üstündeki alışverişlerde 24 saat bekliyoruz, büyük tutarlarda önce birbirimize haber veriyoruz. Pazar sabahları on beş dakika hesaplara birlikte bakıyoruz. Kaçan bir harcamayı söylemek kavga sebebi değil.

Bu metin bir sözleşme değil, bir hatırlatıcı. Bir yere asılı ya da ortak bir notta durursa tartışmanın ortasında "neyi konuşmuştuk" sorusuna da cevap oluyor.

Sevgiline nasıl anlatırsın

Bu konuşmayı bir alışveriş tartışmasının ortasında açma. Sakin bir gün seç ve üç parçalı düşün: ne oldu, neden oluyor, ne öneriyorsun.

Örnek cümleler:

• "Son aylarda birkaç kez seninle konuşmadan alışveriş yaptım ve bunun seni zor durumda bıraktığını biliyorum."
• "Bunu umursamadığım için yapmıyorum. Benim kafamda o an 'şimdi' çok büyük, ay sonu çok uzak görünüyor. Bu bir bahane değil, nerede kaydığımı anlatmaya çalışıyorum."
• "Bir daha olmayacak demek istemiyorum, çünkü sözle tutamayacağımı biliyorum. Onun yerine bunu zorlaştıracak bir düzen öneriyorum."
• "Senin benim harcamalarımı takip etmeni istemiyorum. Kuralı birlikte koyalım, takibi sistem yapsın."

Sevgilinin de söyleyecekleri olacak ve muhtemelen biraz kırgınlık taşıyacak. Onu düzeltmeye çalışmadan dinlemek bu konuşmanın yarısı. Tartışma hızla tırmanıyorsa tartışmada çabuk parlamak üzerine yazdıklarım işine yarayabilir. Harcama dışında da ani kararların ilişkide güveni sarstığını düşünüyorsan ani kararlar ve güven yazısı bunun devamı gibi.

Ne zaman yardım almak gerekir

Borç birikmeye başladıysa, harcamayı saklamak bir alışkanlığa dönüştüyse ya da aynı kavga haftalardır kapanmıyorsa, bunu dışarıdan biriyle konuşmak çok şey değiştirebilir; çift terapisi DEHB'de işe yarar mı yazısında nelerin mümkün olduğunu anlattım. DEHB tedavisinin dürtüsellik tarafını da hekiminle konuşabilirsin, ama İsveç çalışmasında ilaç reçetesinin finansal davranıştaki iyileşmeyle ilişkili çıkmadığını da bil; para düzeni her durumda ayrıca kurulması gereken bir şey (Beauchaine ve ark., 2020).

Bana kalan

Bana kalırsa dürtüsel harcamayla ilgili kavgaların çoğu yanlış soruyla başlıyor. "Neden yine aldın?" sorusunun dürüst bir cevabı yok, çünkü o anda karar veren şey sağduyu değil, terazinin "şimdi" tarafı. Doğru soru "Bunu bir daha olmadan nasıl daha zor hale getiririz?" Bu soru seni suçlu, sevgilini de bekçi olmaktan çıkarıyor.

DEHB burada bir açıklama, ama bir muafiyet değil. Sevgilinin parası ve ortak planlarınız gerçek. O yüzden ben, "elimde değil" demek yerine sorumluluğu düzen kurarak almaktan yanayım. Bekleme kuralını, serbest parayı ve haftalık konuşmayı kurmak, bir kez yapılan bir iş. Ondan sonra her akşam iradeyle savaşmak zorunda kalmıyorsun.

Bir de serbest paraya önem veriyorum. Her kuruşun hesabının sorulduğu bir ilişkide DEHB'li biri ya kendini sürekli suçlu hissediyor ya da saklamaya başlıyor. Hesabı sorulmayan küçük bir alan, büyük ortak alanı korumanın en ucuz yolu.