DEHB ve İlişkiler 101: Ev işlerini paylaşamıyoruz, hep ben unutuyorum

Bulaşık makinesi yine boşaltılmamış. Çöp yine kapının önünde, ama dışarıda değil. Faturanın son ödeme günü dün geçmiş. Ve sen bunların hepsini yapmaya söz vermiştin, gerçekten de yapacaktın.

Sevgilin bir şey söylemeden önce yüzüne bakıyorsun ve o bakışı tanıyorsun. Kızgınlıktan çok yorgunluk var orada. Sen de içinden aynı cümleyi kuruyorsun: "Neden hep ben unutuyorum?"

Bu soruyu soran tek kişi sen değilsin. DEHB'li birinin yaşadığı ilişkilerde ev işleri, en sık tartışma çıkan konulardan biri. DEHB ve İlişkiler 101 serisinin bu yazısında, ev işlerinin neden tam da senin tökezlediğin yere denk geldiğini, sevgilinin bunu nasıl yaşadığını ve ikinizi de koruyan bir paylaşımın nasıl kurulabileceğini anlatmak istiyorum.

Neden hep sen unutuyorsun

Kısa cevap şu: ev işleri, DEHB'nin en çok zorladığı becerilerin üstüne kurulu.

Bir ev işini yapmak için önce onun gerektiğini fark etmen, sonra doğru anda hatırlaman, sonra başlaman ve en sonunda bitirmen gerekiyor. Bu dört adımın her biri yürütücü işlevlere dayanıyor. Barkley'nin DEHB modelinde de asıl zorluk bilgide değil, bilinen şeyi doğru anda davranışa dökmekte (Barkley, 2015). Çöpün salı akşamı çıkacağını biliyorsun. Salı akşamı saat sekizde o bilgi aklına gelmiyor.

Bunun bir adı var: ileriye dönük hatırlama, yani gelecekte bir şeyi yapmayı hatırlamak. DEHB'de çalışma belleği dar olduğu için "sonra yaparım" dediğin iş, araya giren ilk uyaranla zihinden düşüyor. Sevgilin "akşama çamaşırları asar mısın" dediğinde "tabii" diyorsun ve o an gerçekten kastediyorsun. Ama "tabii" ile akşam arasında bir telefon, bir mesaj, bir iş, bir dizi var.

Ev işlerinin kendine özgü bir sorunu daha var: bitmiyorlar. Bulaşığı yıkıyorsun, üç saat sonra yeniden birikiyor. Ödül yok, bitiş çizgisi yok, yapıldığında da kimse fark etmiyor. Uyaran arayan bir beyin için bu, en kolay ertelenen iş türü. Bunu DEHB'de ev işleri yazısında daha ayrıntılı yazmıştım.

Asıl unutulan şey iş değil, sorumluluk

Çoğu çift ev işini paylaştığını düşünüyor: "Bulaşık senin, çamaşır benim." Ama bu bölüşüm genelde işin yapılma kısmını paylaştırıyor. Fark etme, takip etme ve hatırlama kısmı bölünmeden kalıyor.

Diyelim ki çamaşır senin işin. Sepetin dolduğunu fark eden kim? Deterjanın bittiğini fark eden kim? "Çamaşırlar makinede kaldı, kokacak" diyen kim? Bu soruların cevabı sevgilinse, çamaşır aslında hala onun işi. Sen yalnızca elsin, o ise beyin.

İşin bu görünmeyen tarafına zihinsel yük deniyor. DEHB'de zihinsel yük yazısında anlattığım gibi, yorucu olan çoğu zaman işin kendisi değil, aklında tutulması. Ve DEHB'nin olduğu ilişkilerde bu yük genelde sessizce DEHB'li olmayan tarafa geçiyor.

Bana kalırsa ev işi tartışmalarının büyük kısmı burada düğümleniyor. Sen "ama yaptım" diyorsun. Sevgilin "evet, ben söyleyince" diyor. İkiniz de haklısınız ve konuştuğunuz şey aynı değil.

Sevgilinin gözünden nasıl görünüyor

Sevgilin ev işinin yapılmamasından çok, bir şeyin tekrar tekrar ona kalmasından yoruluyor.

Robin ve Payson (2002), DEHB'li partnerin sözlerini tutamamasının ve aksayan işlerin, karşı tarafça çoğu zaman bir ilgi eksikliği olarak okunduğunu yazıyor. Yani sevgilinin aklındaki cümle çoğu zaman "yine unutmuş" değil, "beni yeterince önemsemiyor".

Eakin ve arkadaşlarının (2004) çalışmasında da DEHB'li yetişkinlerin eşleri, partnerlerinin belirtilerinin ev düzeni ya da zaman yönetimi gibi alanlarda kendi hayatlarını etkilediğini ve bunu bir biçimde telafi ettiklerini bildiriyor. Bu küçük bir çalışma, ama anlattığı tablo bence çok tanıdık: bir taraf eksik kalanı sessizce tamamlıyor ve bu tamamlama zamanla bir role dönüşüyor.

Yetişkin DEHB'si ve romantik ilişkiler üzerine yazılmış bir derleme de DEHB'li yetişkinlerin ilişkilerinden daha az doyum bildirdiğini ve çatışmaları daha olumsuz yaşadığını aktarıyor (Wymbs ve ark., 2021). Ev işinin kendisi bu tabloyu tek başına açıklamıyor. Ama her gün tekrar eden, en somut ve en kolay sayılabilen sürtünme alanı olduğu için birikimin çoğu orada başlıyor.

Ebeveyn-çocuk düzenine nasıl kayılıyor

Melissa Orlov, DEHB'nin olduğu evliliklerde sık görülen bir örüntüyü anlatıyor: bir partner hatırlatan, planlayan ve denetleyen konuma, öteki hatırlatılan konuma geçiyor (Orlov, 2010). Sitede bu düzeni ebeveyn-çocuk dinamiği yazısında ayrıca anlattım.

Ev işleri bu düzenin en kolay kurulduğu yer. Çünkü ilk hatırlatma çok masum: "Çöpü akşam çıkarırsın, değil mi?" İkincisi de masum. Onuncu hatırlatmada ton değişiyor. Yirminci hatırlatmada sevgilin artık sana bir partner gibi değil, bir şeyi kontrol etmesi gereken biri gibi bakıyor. Sen de kendini her akşam yoklama verilen bir çocuk gibi hissediyorsun.

Bu düzenin acı tarafı iki tarafı da yalnız bırakması. Hatırlatan taraf "neden her şeyi ben düşünmek zorundayım" diye yoruluyor. Hatırlatılan taraf "ne yapsam yetmiyor" diye içine kapanıyor ya da savunmaya geçiyor. Ve ikisi de ötekinin yerinden bakamıyor.

Benim gördüğüm kadarıyla bu düzenden çıkmanın yolu daha çok hatırlatmak ya da daha çok çabalamak değil. Hatırlatma işini bir kişiden alıp ikinizin dışında duran bir sisteme vermek.

Ne yapabilirsin: görünür bir iş listesi

İlk adım, evde dönen bütün işleri bir yere dökmek. Yarım saat ayırın, oturun ve her şeyi yazın. Çamaşır, bulaşık, alışveriş, faturalar, çöp, bitki sulama, kombi bakımı, doğum günü hediyeleri. Görünmeyenleri de yazın: "eksilenleri fark etmek", "ay sonu faturalara bakmak", "misafir gelecekse hazırlığı planlamak".

Bu listeyi yazarken çoğu çift ilk kez aynı şeye bakıyor. Sevgilinin taşıdığı yük senin için görünür hale geliyor, senin yaptığın ama fark edilmeyen işler de onun için. Bence bu konuşmanın kendisi bile tek başına bir şeyleri yumuşatıyor.

Sonra liste ikinizin de gördüğü tek bir yere gidiyor. Mutfak dolabına asılı bir tahta da olur, ortak bir uygulama da. Önemli olan tek olması. İki uygulama, bir de buzdolabındaki kağıt olursa hangisine bakacağını düşünmek de ayrı bir iş oluyor. Tek liste kuralı bu yüzden işe yarıyor.

DEHB'de "gözden ırak, gönülden ırak" neredeyse kelimesi kelimesine doğru. Telefonun üçüncü ekranındaki bir uygulama, mutfakta göz hizasındaki bir tahta kadar hatırlatmıyor. Ben olsam en azından günlük işleri fiziksel olarak görünür bir yere koyardım.

İşi değil, sorumluluğu devral

Listenin en önemli sütunu "sahibi". Ama burada küçük bir fark var: sahip, işi yapan kişi değil, işin baştan sona sorumluluğunu taşıyan kişi.

Sorumluluğu devralmak şu demek: işin ne zaman gerektiğini sen fark ediyorsun, sen yapıyorsun, eksik malzemeyi sen tamamlıyorsun ve bittiğini sen işaretliyorsun. Sevgilin o konuda hiçbir şey düşünmek zorunda kalmıyor. Bence iş sayısını eşitlemekten daha adil bir paylaşım bu.

Bunun için senin gücüne uyan alanları seçmen değerli. DEHB'de sabit bir saati ve belli bir sonu olan işler genelde daha kolay yürüyor. Sürekli göz ucuyla takip gerektiren işler ise daha zor. Diyelim ki haftalık alışveriş senin alanın: her pazar sabahı aynı saatte, aynı listeyle. "Evde ne eksik, gözün olsun" gibi belirsiz bir görevden çok daha tutulabilir bir sorumluluk bu.

Aşağıdaki gibi basit bir tablo yeterli:

İş	Sahibi	Ne zaman	"Bitti" ne demek
Bulaşık makinesi	Sen	Her sabah kahve demlenirken	Makine boş, tezgah temiz
Çöp ve geri dönüşüm	Sen	Salı ve cuma 20.00 alarmı	Torbalar dışarıda, yeni torba takılı
Haftalık alışveriş	Sen	Pazar 11.00	Liste bitti, ürünler yerinde
Faturalar	Sevgilin	Ayın 1'i ve 15'i	Ödendi, uygulamada işaretli
Çamaşır	İkiniz, dönüşümlü	Çarşamba ve cumartesi akşamı	Kurumuş, katlanmış, dolapta

"Bitti ne demek" sütunu küçük görünüyor ama çok iş görüyor. Çünkü DEHB'de işin büyük kısmı yapılıp son adımı yarım kalabiliyor. Çamaşır yıkanıyor, makinede unutuluyor. Bitiş tanımı yazılı olunca neyin eksik kaldığı tartışma konusu olmaktan çıkıyor.

Hatırlatmayı saate ve alışkanlığa bağla

Sahibi belli bir iş hala hatırlanmak zorunda. Burada amaç, hatırlatmayı sevgilinin ağzından alıp başka bir yere koymak.

Ben olsam her işi zaten yaptığım bir şeye iliştirirdim. Araştırmalarda "eğer-o zaman" planı diye geçen basit bir yöntem var ve hedefe ulaşmada işe yaradığını gösteren çok sayıda çalışma bulunuyor (Gollwitzer ve Sheeran, 2006). Ev işine uyarlayınca şöyle oluyor: "Kahve demlenirken bulaşık makinesini boşaltırım." "Akşam eve girince anahtarı asar, çöpe bakarım." Var olan alışkanlık, yeni işin tetikleyicisi oluyor.

Saatli işler için tekrar eden alarmlar kur ve alarmın adına ne yapacağını yaz: "Alarm" değil, "Çöp torbalarını dışarı çıkar". Alarmı, erteleyeceğin bir saate değil, kalkıp hemen yapabileceğin bir saate koy: gerçekten evde olduğun ve bir işe dalmış olmadığın bir ana.

Sevgilinin hatırlatması tamamen ortadan kalkmak zorunda değil. Ama yedek sistem olsun, ana sistem değil. Bunu da önceden konuşabilirsiniz: "Alarm çaldı ve iş bir saat içinde yapılmadıysa bir kere söyleyebilirsin, ben de tartışmadan kalkarım." Hatırlatmanın kuralı önceden konuşulunca, o an bir eleştiri gibi gelmiyor.

Haftalık kontrol: on beş dakika

Hiçbir sistem ilk haftada oturmuyor. O yüzden haftada bir, kısa ve sabit bir kontrol önemli. Diyelim ki pazar akşamı, çay eşliğinde, on beş dakika.

Bu konuşmanın üç sorusu var: Bu hafta ne yürüdü? Ne aksadı? Sistemde neyi değiştirmeliyiz? Dikkat et, soru "kim aksattı" değil, "sistemde ne aksadı". Bulaşık üç gün boyunca yapılmadıysa belki sabah kahvesi doğru tetikleyici değildir. Belki o işin sahibi değişmelidir.

Böyle bir kontrol, her aksamayı anında bir kavgaya dönüştürmek yerine biriktirip sakin bir masaya taşımayı sağlıyor. Ve sistemin değişmesine izin veriyor. DEHB'de yeni bir sistem birkaç hafta sonra eski parlaklığını kaybedebiliyor, bu çok normal. Haftalık kontrol tam da o anı yakalamak için var.

Sevgiline nasıl anlatırsın

Bu konuşmayı bir tartışmanın ortasında değil, sakin bir anda açmak en iyisi. Mazeret gibi değil, açıklama ve öneri gibi.

Şöyle başlayabilirsin: "Ev işlerini unuttuğum için çok yorulduğunu biliyorum. Umursamadığım için olmuyor, ama bu senin yükünü azaltmıyor. Bir düzen kurmak istiyorum ve bunu birlikte yapmak istiyorum."

Sevgilinin taşıdığını görünür kılmak da önemli: "Sanırım ben yalnızca işi yapıyorum, onu hatırlamak ve takip etmek hep sende kalıyor. Bunu ben de üstlenmek istiyorum."

Ebeveyn-çocuk düzenini adlandırmak da işe yarayabilir: "Sana hep hatırlatan kişi olmak zorunda kalmanı istemiyorum. Ben de her akşam kontrol edilen biri gibi hissetmek istemiyorum. Bunu bir listeye bırakalım mı?"

DEHB'yi nasıl anlatacağını daha geniş düşünüyorsan partnerine DEHB'ni anlatmak yazısına bakabilirsin. Ve bu konuşmanın sonunda bir özür turu yerine somut bir adım olsun. Sürekli özür dilemekten yorulduysan bunun nedeni büyük ihtimalle tam da bu: özür duyguyu onarıyor, düzeni değil.

Birlikte yaşamaya yeni geçtiyseniz

Ev işi kavgaları çoğu zaman birlikte yaşamaya başladıktan sonra patlıyor. Ayrı evlerde DEHB'nin bu tarafı fazla görünmüyor. Aynı mutfakta ise her gün görünüyor. Bunu birlikte yaşamaya geçince sorunlar artarsa yazısında ayrıca konuşuyorum.

Bir de sevgilinin doğal olarak senden daha düzenli olduğu durumlar var. O zaman "o daha iyi yapıyor, o yapsın" düzenine kaymak çok kolay. Kısa vadede rahat, uzun vadede yine aynı role çıkıyor. Sevgilin senden daha düzenliyse bu farkı nasıl iki taraf için de adil tutabileceğinizi orada yazdım.

Ne zaman yardım almak gerekir

Aynı kavga aylardır dönüyorsa ve her konuşma suçlamayla bitiyorsa, DEHB'yi bilen bir çift terapisti ikinize ortak bir dil verebilir. Unutkanlık günlük hayatını genel olarak zorluyorsa da bunu bir hekimle konuşmak iyi olur; çift terapisi DEHB'de işe yarar mı yazısı bu kararı vermene yardım edebilir.

Bana kalan

Bana kalırsa "hep ben unutuyorum" cümlesinin en ağır yanı, içinde bir karakter hükmü taşıması. Sanki unutmak senin kim olduğunu söylüyor. Oysa söylediği şey daha basit: senin beynin aklında tutmaya dayanan bir sistemle iyi çalışmıyor. Bu durumda yapılacak şey kendini daha çok zorlamak değil, aklında tutmak zorunda kalmayacağın bir sistem kurmak.

Ama bunu söylerken sevgilinin yorgunluğunu da küçümsemek istemiyorum. DEHB senin unutmanı açıklıyor, onun her şeyi hatırlamak zorunda kalmasını haklı çıkarmıyor. Bence adil olan, açıklamanın ardından sorumluluğu gerçekten üstlenmek: işin yapılmasını değil, fark edilmesinden bitirilmesine kadar her şeyini.

Kendi hayatımdan bildiğim şey şu: masam hala dağınık, anahtarımı hala arıyorum. Kusursuz bir ev hedeflemiyorum. Hedeflediğim şey, kimsenin kimseye bekçilik yapmak zorunda kalmadığı bir düzen. Ev işlerinde bence ilişkiyi koruyan şey de tam olarak bu.