Çocukta DEHB mi otizm mi? Ebeveynler için farklar

Öğretmen “derste yerinde duramıyor” diyor. Doğum günü partisinde çocuğun diğerleriyle değil, evin köşesindeki çamaşır makinesiyle ilgilendiğini görüyorsun. İnternete iki kelime yazıyorsun ve iki ayrı tanının sayfaları açılıyor.

Bu karışıklık çok anlaşılır. DEHB ile otizm, özellikle okul öncesi ve ilkokul yıllarında, dışarıdan birbirine benzeyen davranışlar üretebiliyor. Ayrımı yapmak ebeveynin işi değil, ama neye bakılacağını bilmek değerlendirme sürecini kolaylaştırıyor.

Bende otizm tanısı yok. DEHB tanısını 22 yaşında aldım, yani çocukluğumda tanı almadım. Bu yazıyı çocuğunu erken anlamaya çalışan ebeveynler için yazıyorum. Buradaki bilgiler araştırmalardan ve tanı ölçütlerinden geliyor.

Neden bu kadar karışıyor

İki tabloda da dikkat zorlukları, arkadaşlık sorunları, ani duygu patlamaları ve seslere ya da dokulara karşı hassasiyet görülebiliyor. Antshel ve Russo'nun (2019) derlemesi, belirtilerin bu kadar örtüşmesinin tanı sürecini zorlaştırdığını ve iki tablonun sık birlikte bulunduğunu özetliyor.

Bu örtüşmenin somut bir bedeli var. Miodovnik ve arkadaşları (2015), ABD'de 1.496 otistik çocuğun verisine baktı. Bu çocukların yaklaşık beşte biri önce DEHB tanısı almıştı. Önce DEHB tanısı alanlara otizm tanısı ortalama 3 yıl daha geç konmuştu ve 6 yaşından sonra otizm tanısı alma olasılıkları yaklaşık 30 kat daha yüksekti. Bunun neden olduğunu önce DEHB sonra otizm tanısı yazısında ayrıca anlattım.

Yani DEHB tanısı otizmi dışlamıyor. Bazen yalnızca görünür olan ilk katmanı açıklıyor.

Sosyal ilgi: istemek ve yapabilmek

Ebeveynlerin en çok işine yarayan ayrım burada.

DEHB'li çocuk çoğu zaman başka çocuklarla oynamak istiyor, hatta bunu çok istiyor. Sorun sırasını bekleyememekte, oyunun kuralını yarıda değiştirmekte, heyecanla fazla yüksek sesle konuşmakta çıkıyor. Kuralı biliyor ama o anda uygulayamıyor.

Otistik çocukta tablo farklı olabiliyor. Bazı otistik çocuklar sosyal etkileşime daha az ilgi gösteriyor, bazıları çok istiyor ama karşılıklılığı farklı kuruyor: ortak dikkat, yüz ifadesi, jestler ve sohbetin ritmi farklı işliyor. DSM-5 bunu sosyal ve duygusal karşılıklılıkta, sözel olmayan iletişimde ve ilişki kurup sürdürmede farklılıklar olarak tanımlıyor (American Psychiatric Association, 2013).

Göz teması da sık sorulan bir işaret, ama tek başına hiçbir şeyi göstermiyor. Bunu göz teması kurmamak otizm mi, DEHB mi yazısında anlattım.

Bir uyarı ekleyeyim: “otistik çocuklar arkadaş istemez” düşüncesi yanlış. Pek çoğu istiyor. Fark, istekte değil, etkileşimin nasıl kurulduğunda.

Oyun ve ilgi alanları

DEHB'li çocuğun oyunu genellikle hızlı değişiyor. Bir oyuncaktan diğerine geçiyor, yeni olana çekiliyor, uzun bir oyunu tamamlamakta zorlanıyor.

Otistik çocukta oyun daha çok tekrar, düzen ve ayrıntı etrafında şekillenebiliyor: arabaları sıraya dizmek, bir oyuncağın tek bir parçasıyla uzun süre ilgilenmek, aynı oyunu aynı biçimde oynamak. İlgi alanları da sıra dışı yoğunlukta ya da dar olabiliyor. Hayali ve rol yapma oyunlarında farklılıklar da görülebiliyor.

İki tarafta da uzun süre tek bir şeye gömülme olabiliyor ve bu ayrımı zorlaştırıyor. DEHB'deki hiperodak ile otizmdeki özel ilgi alanının farkını özel ilgi alanı ve hiperodak farkı yazısında anlattım.

Dil ve konuşmanın kullanımı

Burada iki tablo beklenenden fazla örtüşüyor.

Otizmde dilin sosyal kullanımı, yani pragmatik, sık etkilenen bir alan: sırayla konuşmak, karşıdakinin ilgisini izlemek, mecazı ve imayı anlamak. Konuşma gecikmesi de otistik çocuklarda daha sık görülebiliyor, ama her otistik çocukta yok.

DEHB'li çocuklarda da pragmatik zorluklar var. Staikova ve arkadaşlarının (2013) çalışmasında DEHB'li çocuklar, genel dil becerileri hesaba katıldıktan sonra bile pragmatik ölçümlerde akranlarının gerisinde kaldı ve bu zorluk sosyal sorunların bir kısmını açıkladı. Farkı çoğu zaman sebep belirliyor: DEHB'de söz kesmek ve konudan konuya atlamak dürtüsellik ve dikkatle, otizmde ise sohbetin örtük kurallarının farklı işlemesiyle ilgili oluyor. Sosyal iletişim tarafını otizmde ve DEHB'de sosyal iletişim yazısında ayrıntılı anlattım.

Rutin ve değişiklik

DEHB'li çocuk rutinden çabuk sıkılabiliyor ama rutin ona yine de iyi geliyor. Düzen dışarıdan kurulduğunda işler kolaylaşıyor, çocuk ise değişikliğe genellikle kolay uyum sağlıyor, hatta yeniliği arıyor.

Otistik çocukta öngörülebilirlik daha temel bir ihtiyaç olabiliyor. Okula farklı bir yoldan gitmek, tabakta yemeklerin birbirine değmesi ya da planın son anda değişmesi yoğun bir sıkıntı yaratabiliyor. DSM-5 bunu aynılık üzerinde ısrar ve rutinlere esnek olmayan bağlılık olarak tanımlıyor. Bu farkı otizmde ve DEHB'de rutin farkı yazısında anlattım.

Ebeveyn gözüyle yan yana

Aşağıdaki tablo genel eğilimleri gösteriyor. Her çocuk farklı ve iki sütundan da özellikler taşıyan çocuklar var.

Alan	DEHB'de sık görülen	Otizmde sık görülen
Sosyal ilgi	İstiyor, uygulamada zorlanıyor	İlgi değişken, karşılıklılık farklı kuruluyor
Oyun	Hızlı geçişler, yeniliğe çekilme	Tekrar, düzen, ayrıntıya odak
Konuşma	Söz kesme, konudan konuya atlama	Sıra alma, ima ve mecazda farklılık, bazen konuşma gecikmesi
Rutin	Sıkılabiliyor ama düzenden fayda görüyor	Değişiklik yoğun sıkıntı yaratabiliyor
Dikkat	Kolay dağılıyor, ilgiye göre artıp azalıyor	İlgi alanında derin, geçiş yapmak zor
Duyusal	Olabilir, çoğu zaman dikkatle iç içe	Tanı ölçütlerinde yer alıyor, sık ve belirgin

İkisi birlikte olabilir

2013'e kadar tanı kitabı DEHB ile otizmin aynı çocuğa birlikte konmasına izin vermiyordu. DSM-5 bu kısıtı kaldırdı (American Psychiatric Association, 2013).

Bu değişiklikten sonra birlikteliğin ne kadar sık olduğu daha net görüldü. Hollingdale ve arkadaşlarının (2020) meta analizinde, 22 çalışmadan derlenen veriye göre DEHB'li çocuk ve ergenlerin yaklaşık yüzde 21'i otizm eşiğini karşılıyor. Rong ve arkadaşlarının (2021) meta analizinde ise otistik bireylerde güncel DEHB sıklığı yüzde 38,5 bulundu. Oranlar örneklemin nereden toplandığına ve kullanılan ölçütlere göre değişiyor, ama mesaj aynı: birliktelik istisna değil. Güncel sayıların tamamı otizm ne kadar yaygın yazısında.

Otizm tanısı da eskisinden daha sık konuyor. ABD'de CDC'nin izleme ağının 2025 raporuna göre 2022'de 8 yaşındaki çocukların yaklaşık 31'de biri otizm tanılı (Shaw ve ark., 2025). İki tablonun bir arada olduğu durumu AuDHD: DEHB ve otizm bir arada, genel farkları DEHB ile otizm aynı şey mi yazısında anlattım.

Türkiye'de kim değerlendirir

18 yaşından küçük çocuklarda değerlendirmeyi çocuk ve ergen psikiyatrisi yapıyor. Tek bir test ya da kan tahlili yok. Hekim gelişim öyküsünü dinliyor, çocukla görüşüyor ve gözlem yapıyor, ölçekler ve okuldan gelen bilgiyle tabloyu tamamlıyor. Sürecin DEHB tarafını çocuklarda DEHB tanısı nasıl konur yazısında anlattım.

Randevuya hazırlıklı gitmek çok işe yarıyor. Birkaç hafta boyunca endişelendiğin davranışları ne zaman, nerede ve ne sıklıkla olduğuyla birlikte yaz. Gelişim basamaklarını not et: ilk kelimeler, işaret etme, isme dönme. Öğretmenden yazılı bir gözlem iste. Evde çekilmiş kısa videolar, muayene odasında görünmeyen davranışları göstermeye yardım ediyor.

Tanı sonrası okul tarafındaki adımlar için AuDHD'li çocukta okul süreci yazısına bakabilirsin.

Bana kalan

Bu yazıyı yazarken aklımda hep aynı şey vardı: ayrımın amacı çocuğa doğru etiketi yapıştırmak değil, ona doğru desteği bulmak. DEHB'li bir çocuğa iyi gelen düzenleme ile otistik bir çocuğa iyi gelen düzenleme bazen çok farklı ve ikisi birdeyse her ikisine de ihtiyaç var.

Bence ebeveynin elindeki en güçlü araç gözlem. Tanıyı koymak uzmanın işi, ama çocuğu her gün gören, her ortamda izleyen kişi sensin. Yazdığın notlar, o kısa muayene saatinde görülemeyecek olanı görünür kılıyor.