Otizm ne kadar yaygın? Güncel veriler ve DEHB ile birlikteliği

“Her 31 çocuktan biri” cümlesini son bir yılda çok duymuş olabilirsin. Bazen bir uyarı gibi, bazen bir “salgın” kanıtı gibi sunuluyor. Bu rakamın nereden geldiğini, neyi ölçtüğünü ve neyi ölçmediğini bilmek, hem otizmi hem de DEHB ile birlikteliğini anlamak için işe yarıyor.

Bende otizm tanısı yok. Bu yazıda yalnızca yayımlanmış verileri ve bu verilerin nasıl okunması gerektiğini aktarıyorum. Otizm ile DEHB'nin genel farkını DEHB ile otizm aynı şey mi, ikisinin bir arada olduğu tabloyu AuDHD yazısında anlattım.

ABD'nin en güncel verisi: her 31 çocuktan biri

Bu alanda en çok alıntılanan veri ABD Hastalık Kontrol ve Önleme Merkezleri'nin (CDC) Otizm ve Gelişimsel Yetersizlikler İzleme Ağı'ndan (ADDM) geliyor. Nisan 2025'te yayımlanan son rapor 2022 yılına ait verileri içeriyor (Shaw ve ark., 2025).

Rapora göre ABD'nin 16 bölgesinde 8 yaşındaki çocuklarda otizm yaygınlığı binde 32,2. Yani yaklaşık her 31 çocuktan biri. 2020 verisinde bu oran her 36 çocuktan biriydi. Oğlanlarda oran binde 49,2, kızlarda binde 14,3; yani oğlanlarda yaklaşık 3,4 kat daha yüksek. Bölgeler arasında da büyük fark var: en düşük bölgede binde 9,7, en yüksek bölgede binde 53,1.

Bu rakamın neyi ölçtüğü önemli. ADDM bir tarama çalışması değil; çocukların sağlık ve eğitim kayıtlarına bakarak otizm tanısı ya da otizm kaynaklı özel eğitim desteği almış olanları sayıyor. Yani ölçtüğü şey “kaç çocuk otistik” değil, “kaç çocuk sistem tarafından otistik olarak tanınmış”. Bölgeler arasındaki büyük fark da bunu gösteriyor: hizmetin, değerlendirme olanaklarının ve uygunluk kurallarının farklı olduğu yerlerde oran da farklı çıkıyor. Raporun kendisi de artışı, daha önce yeterince hizmet alamayan gruplarda tanı olanaklarının artmasıyla tutarlı buluyor.

Aynı rapor 4 yaşındaki çocuklara da bakıyor. 2018 doğumlu çocukların 48. aya kadar tanı alma oranı, 2014 doğumlulara göre 1,7 kat daha yüksek. Yani tanı her geçen yıl daha erken konuyor.

Dünya genelinde tablo

Dünya genelinde iki büyük kaynak öne çıkıyor.

Zeidan ve arkadaşlarının (2022) sistematik derlemesi 71 çalışmadan 99 tahmini bir araya getirdi ve ortanca değeri on binde 100, yani yaklaşık yüzde 1 olarak buldu. Bu, “her 100 kişiden biri” rakamının kaynağı. Ama aynı derlemede tahminler on binde 1,09 ile 436 arasında değişiyor; bu kadar geniş bir aralık, ülkeler arasındaki farkın büyük ölçüde farkındalık, hizmet kapasitesi ve araştırma yöntemlerinden geldiğini gösteriyor.

Küresel Hastalık Yükü (GBD) 2021 çalışması ise 2021'de dünyada yaklaşık 61,8 milyon kişinin, yani her 127 kişiden birinin otizm spektrumunda olduğunu tahmin ediyor (GBD 2021 Autism Spectrum Collaborators, 2025). Dünya Sağlık Örgütü de güncel bilgi notunda bu rakamı kullanıyor. GBD'nin bir önceki tahminine göre çok daha yüksek olan bu rakamın büyük kısmı, yazarlara göre yöntem değişikliğinden kaynaklanıyor. Ayrıca bu çalışma 15 yıllık süre boyunca yaygınlıkta bir artış görmedi; bu, kayıt tabanlı ABD verisiyle ilginç bir zıtlık oluşturuyor.

Yetişkinlerde ve Türkiye'de durum

Yetişkinlerle ilgili veri çok daha az, çünkü bugünün yetişkinlerinin çoğu otizm ölçütlerinin dar olduğu yıllarda çocuktu ve hiç tanı almadı. ABD için yapılan model tabanlı bir tahmin, 2017'de yetişkinlerin yaklaşık yüzde 2,2'sinin otistik olduğunu öne sürüyor (Dietz ve ark., 2020). İngiltere'de 2007'de evlere gidilerek yapılan bir saha araştırması yetişkinlerde binde 9,8 buldu (Brugha ve ark., 2011). Bu iki rakam farklı yöntemlerle, farklı yıllarda ve farklı ülkelerde elde edildiği için bir artış olarak okunmamalı. Yetişkinlikte tanı sürecini yetişkinlikte otizm tanısı nasıl konur yazısında anlattım.

Türkiye'de ise ulusal düzeyde temsili bir otizm yaygınlık çalışması yok. 2025 sonunda yayımlanan, Erzurum'daki bir erken tarama programını on yıl boyunca izleyen çalışmanın yazarları da bunu açıkça belirtiyor (Esin ve ark., 2025). Bölgesel tarama ve klinik çalışmaları var ama bunlar küçük ve ülkeyi temsil eden örneklemlere dayanmıyor. Basında zaman zaman geçen “Türkiye'de şu kadar otistik kişi var” rakamları bir ölçüme değil, yurt dışı oranlarının Türkiye nüfusuna uygulanmasına dayanıyor. Bu yüzden burada bir rakam vermiyorum.

Verilerin özet tablosu

Ölçüm	Değer	Kaynak ve yıl
ABD, 8 yaş, 2022	Binde 32,2 (yaklaşık 31'de 1)	CDC ADDM, Shaw ve ark., 2025
ABD, 8 yaş, 2020	Yaklaşık 36'da 1	CDC ADDM, Maenner ve ark., 2023
ABD, 8 yaş, 2022, oğlan / kız	Binde 49,2 / binde 14,3 (3,4 kat)	CDC ADDM, Shaw ve ark., 2025
ABD, 4 yaş, 2022	Binde 29,3	CDC ADDM, Shaw ve ark., 2025
Dünya, ortanca tahmin	On binde 100 (yaklaşık 100'de 1)	Zeidan ve ark., 2022
Dünya, 2021	61,8 milyon kişi (127'de 1)	GBD 2021, The Lancet Psychiatry, 2025
ABD yetişkin, 2017	Yaklaşık yüzde 2,2 (model tahmini)	Dietz ve ark., 2020
İngiltere yetişkin, 2007	Binde 9,8	Brugha ve ark., 2011
Türkiye	Ulusal temsili çalışma yok	Esin ve ark., 2025
Otistik kişilerde DEHB	Yüzde 28	Lai ve ark., 2019
Otistik kişilerde DEHB	Şu an yüzde 38,5, yaşam boyu yüzde 40,2	Rong ve ark., 2021
DEHB'li çocuklarda otizm	Yüzde 21	Hollingdale ve ark., 2020

Otizm ve DEHB ne sıklıkla birlikte görülüyor

DSM-5'ten önce otizm ve DEHB aynı kişiye birlikte tanı olarak konamıyordu. 2013'ten bu yana bu mümkün ve o tarihten sonra birlikteliğin ne kadar sık olduğu daha net görülmeye başladı.

Lai ve arkadaşlarının (2019) 96 çalışmayı bir araya getiren meta-analizi, otistik kişilerde en sık eşlik eden ruh sağlığı tanısının DEHB olduğunu ve havuzlanmış yaygınlığın yüzde 28 olduğunu buldu. Bunu yüzde 20 ile kaygı bozuklukları izliyordu. Rong ve arkadaşlarının (2021) meta-analizi ise otistik kişilerde DEHB'nin şu anki yaygınlığını yüzde 38,5, yaşam boyu yaygınlığını yüzde 40,2 olarak hesapladı. İki çalışma arasındaki fark büyük ölçüde dahil edilen çalışmaların türünden, örneğin klinik örneklemlerin oranından kaynaklanıyor. Yine de ikisi de aynı şeyi söylüyor: otistik kişilerin azımsanmayacak bir kısmında DEHB de var.

Ters yönde bakınca da tablo benzer. Hollingdale ve arkadaşlarının (2020) meta-analizine göre DEHB tanılı çocuk ve ergenlerin yaklaşık yüzde 21'i otizm ölçütlerini de karşılıyor.

Bu birlikteliğin pratik bir sonucu var: biri fark edildiğinde diğeri gözden kaçabiliyor. Özellikle DEHB tanısı önce konduğunda otizm belirtileri DEHB'ye bağlanabiliyor, ya da tam tersi. Bu konuyu çocukta DEHB mi otizm mi ve AuDHD nasıl anlaşılır yazılarında anlattım.

Oranlar neden artıyor: salgın mı, daha iyi görmek mi

“Her 150 çocuktan biri” rakamı 2000'li yılların başında ADDM'nin ilk verilerinden geliyordu. Bugün her 31 çocuktan biri. Bu artışı “otizm salgını” olarak okumak cazip ama verilerin söylediği bu değil.

Hansen ve arkadaşlarının (2015) Danimarka'da 1980 ile 1991 arasında doğan yaklaşık 678 bin kişiyi izleyen çalışması, bu dönemdeki otizm artışının yaklaşık yüzde 60'ının yalnızca iki değişiklikten kaynaklandığını buldu: tanı ölçütlerinin genişlemesi ve ayakta tedavi tanılarının da ulusal kayıtlara girmeye başlaması. Geri kalan kısmın bir bölümü de farkındalığın artması ve tanının daha erken konmasıyla ilgili olabilir.

Bunlara ek olarak, otizmin artık bir spektrum olarak tanımlanması, zihinsel yetersizliği olmayan otistik kişilerin de tanı alabilmesi, kızların ve kadınların daha çok fark edilmesi ve daha önce hizmete ulaşamayan grupların tanıya erişmesi rakamları yukarı itiyor. ADDM 2022 verisinde Asyalı, siyah ve Hispanik çocuklarda oranların beyaz çocuklardan yüksek çıkması da bu erişim değişimiyle tutarlı.

Bu, gerçek bir artışın tamamen dışlandığı anlamına gelmiyor; araştırmacılar artışın bir kısmının hala açıklanamadığını söylüyor. Ama “salgın” kelimesinin ima ettiği gibi yeni ve dışsal bir sebebin otizmi yaygınlaştırdığına dair bir kanıt yok. Kızlarda ve kadınlarda gözden kaçma meselesini kadınlarda otizm ve DEHB yazısında anlattım.

Bana kalan

Bu rakamlara bakarken bana en çok düşündüren şey, “her 31 çocuktan biri” cümlesinin aslında bir sistem ölçümü olması. Otistik insan sayısından çok, sistemin otistik insanları ne kadar görebildiğini anlatıyor.

DEHB için de benzer bir şey düşünüyorum. Benim kuşağımda pek çok kişi tanıyı geç aldı, çünkü ölçütler ve farkındalık o zaman başkaydı. Türkiye'de otizm için ulusal bir veri olmaması da bir boşluk: kaç kişinin desteğe ihtiyaç duyduğunu bilmeden o desteği planlamak zor. Bu boşluğun bir gün güvenilir bir çalışmayla dolmasını umuyorum.