Hamilelikte beslenme ve çocukta DEHB: genetik karışım

Gebelikte sağlıksız beslenmenin çocukta DEHB ihtimaliyle ilişkili olduğunu gösteren gözlemsel çalışmalar var. Bu cümleyi okuyan bir anne ya da anne adayının içinde bir şeyin kıpırdaması çok doğal. Üç ayrı kohortun anne, baba ve çocuk genetik verisini kullanan yeni bir çalışma ise şunu soruyor: bu ilişkinin bir kısmı, anneyle çocuğun paylaştığı genlerden gelen bir yanılsama olabilir mi? Özetin cevabı, ilişkinin şişmiş olabileceği yönünde.

Çalışma kimden, nereden geliyor

Bu yazı, Molecular Psychiatry dergisinde açık erişimle yayımlanan makalenin Türkçe özetidir. Makale Creative Commons Atıf 4.0 (CC BY 4.0) lisansıyla yayımlandı; bulgular makalenin yazarlarına aittir, buradaki anlatım ve değerlendirme bana aittir.

Makale derginin 31. cildinin 10. sayısında (2026), 5619-5628. sayfalarda yer alıyor. Yazarlar arasında Kristina Aagaard, Casper-Emil T. Pedersen, Jens Richardt M. Jepsen, Alexandra Havdahl, Laurie J. Hannigan ve Klaus Bønnelykke gibi on yedi isim var. Özet kurumları yazmıyor.

Çalışma bir gözlemsel genetik analiz: kimseye diyet verilmemiş, kimsenin beslenmesi değiştirilmemiş. Üç ayrı kohort kullanılmış. Birincisi COPSAC2010, 437 anne-baba-çocuk üçlüsü. İkincisi MoBa, 41.580 üçlü. Üçüncüsü ALSPAC, 1.211 üçlü. Çocuklarda DEHB tanısı ve DEHB özelliği puanları değerlendirilmiş, özet bunun 10 yaşında yapıldığını söylüyor (cümle COPSAC2010'u anlatırken geçiyor, diğer iki kohortta ölçümün nasıl ve kaç yaşında yapıldığını özet yazmıyor). Kohortların açık adlarını özet vermiyor. Benim bildiğim kadarıyla COPSAC Danimarka, MoBa Norveç, ALSPAC İngiltere kökenli (bu bilgi özette yok, genel bilgim).

Genetik karışım somut olarak ne demek

Özetin ilk adımı şu: gözlemsel çalışmalarda hamilelikte sağlıksız beslenme ile çocukta DEHB ihtimali arasında ilişki görülüyor. Soru, bu ilişkinin nedeninin ne olduğu.

Diyelim ki bir annenin bazı genleri onun yemek tercihlerini biraz etkiliyor. Aynı genlerin ya da onlarla ilişkili genlerin DEHB yatkınlığıyla da bir bağlantısı olsun. Anne bu genleri çocuğuna geçiriyor. Sonuçta düzensiz beslenen annelerin çocuklarında DEHB daha sık görülüyor, ama bunun sebebi yemeklerin kendisi olmayabilir. Çocuk DEHB'ye yatkınlığı genlerle taşıyor, annenin tabağıyla değil. Ortada gerçek bir ilişki var, ama bu ilişki "yedi, o yüzden oldu" diye okunamaz. İşte buna genetik karışım (genetic confounding) deniyor. Bu örnek benim anlatım aracım, özet hangi genlerin ortak olduğunu söylemiyor. DEHB'nin kalıtsallığının yüksek olduğu ise yerleşik bir bilgi, DEHB kalıtsal mı yazısında daha ayrıntılı var.

Üçlü model nasıl çalışıyor

Yazarlar poligenik skor (PGS) kullanmış. Bu, bir kişinin genetik yapısındaki çok sayıda küçük farkı tek bir sayıya toplayan bir hesap (bu tanım genel bilgi). Burada "sağlıklı beslenme düzenine genetik yatkınlık" için hesaplanmış ve anne, baba ve çocuk için ayrı ayrı çıkarılmış.

Üçlü model mantığını şöyle anlıyorum (bu açıklama benim yorumum, özet bunu ayrıntılandırmıyor). Çocuk annenin genlerinin yarısını alır. Annenin skoru çocuğun DEHB'siyle ilişkiliyse iki ihtimal var. Ya çocuk bu genleri kendi bedeninde taşıdığı için (doğrudan genetik etki, yani karışım), ya da annenin bu genler yoluyla oluşturduğu ortam, mesela beslenmesi, çocuğa etki ediyor (dolaylı genetik etki). Çocuğun ve babanın skorunu hesaba katınca, çocuğa doğrudan geçen kısım ayıklanıyor ve geriye annenin ortam yoluyla etkisi kalıyor. Özet, çocuk ve baba skoru hesaba katıldıktan sonra anne skorunun yine de ilişkili olup olmadığına bakıldığını söylüyor.

Ne buldular

COPSAC2010 üçlülerinde (437), annenin sağlıklı beslenme skoru, çocuk ve baba skoru hesaba katıldıktan sonra da çocuğun DEHB özellik puanının daha düşük olmasıyla ilişkili çıkmış. Yazarlar bunu, anne beslenmesinden gelen nedensel bir etkiyle tutarlı dolaylı genetik etkiler olarak yorumluyor. Özet etkinin büyüklüğünü ya da istatistiksel değerlerini vermiyor.

Sonra tekrarlama denemesi gelmiş. MoBa'da (41.580 üçlü) ve ALSPAC'ta (1.211 üçlü) bu bulgu tekrarlanmamış. Yazarlar, bu iki kohortta doğrudan genetik etki tahminlerinin genetik karışımın önemli bir rolü olduğuna işaret ettiğini yazıyor. Ben bunu şöyle okuyorum: bu iki kohortta işaret, annenin ortamından çok çocuğun kendi taşıdığı genlerden gelen kısımda çıkmış (yorumum).

Karışık sonuç ne anlama geliyor

Bir kohortta çıkan, iki kohortta çıkmayan bir bulgu, bilimde hafife alınacak bir durum değil ama abartılacak da bir durum değil. En küçük kohortta bir işaret, iki büyük kohortta ise onun yerine karışım işareti var. Genel bilgi olarak, örneklem büyüdükçe tahminlerin daha kesin olması beklenir. Bu yüzden 41.580 üçlüde çıkmayan bir sonuç, 437 üçlüde çıkan sonuçtan daha az kolay rastlantıya bağlanır. Yine de özet, küçük kohortta çıkan sonucun neden çıktığını açıklamıyor, ben de tahmin yürütmeyeceğim.

Yazarların toplu yorumu şu: bu genetik sonuçlar, annenin gebelikteki beslenmesi ile çocuktaki DEHB arasında genetik karışımın gözlenen ilişkiyi şişirebileceği bir yol olduğunu gösteriyor ve nedensel bir yolla tutarlı sağlam bir kanıt vermiyor. "Sağlam kanıt yok" demek, "kesin etki yok" demek değil. Bu iki cümle arasındaki fark önemli.

Anneyi suçlamak için neden kullanılamaz

Gözlemsel bir ilişkiyi okurken en sık düşülen hata, bir şeyin yanında görülen başka bir şeyi sebep saymak. Bu çalışma tam olarak o hatanın nasıl oluşabileceğini gösteriyor. Eğer ilişkinin bir kısmı genlerden geliyorsa, o kısım için ne anne bir şeyi yanlış yapmıştır, ne de çocuk beslenme yüzünden DEHB olmuştur. Aynı genler hem tercihi hem yatkınlığı taşıyor olabilir ve bunu kimse seçmiyor.

DEHB'nin olası nedenlerini DEHB neden olur yazısında ayrıca ele aldım. Ebeveyni DEHB'li çocukların sağlık sonuçlarına bakan İsveç çalışmasını ayrı bir yazıda özetledim, orada da aynı ilke geçerli: birlikte görülme, nedeni göstermiyor. Anne ya da baba kendisi DEHB'liyse DEHB'li ebeveyn olmak zaten yeterince yorucu, üstüne bir de "beslenmenle oldu" suçlaması gerekmiyor. Damgalanma çoğu zaman tam da bu tür basit nedensellik cümlelerinden besleniyor.

Özetin söylemediği şeyler

Çalışmanın sınırlarını yazarlar kendileri de belirtiyor. Birincisi, poligenik skorun öngörü gücü sınırlı: hamilelikteki beslenme farklarının yalnızca küçük bir kısmını açıklıyor. Bu, yöntemin ayırt etme gücünü sınırlıyor diye okuyorum (yorumum). İkincisi, beslenme tek bir şey değil, birçok bileşeni olan bir maruziyet. Skor genel bir "sağlıklı beslenme düzeni"ni yakalıyor ama belirli bir besin ya da eksiklik hakkında bir şey söylemiyor.

Özet ayrıca şunları söylemiyor: hangi besinlerin ya da hangi dönemde beslenmenin önemli olabileceğini, etki büyüklüklerini, güven aralıklarını, kohortların kimlerden oluştuğunu, DEHB'nin yalnızca tanılı mı yoksa özellik puanı mı olarak değerlendirildiğinin her kohortta nasıl yapıldığını. Hamilelikte dengeli beslenmenin başka sağlık sonuçları için önemli olduğu genel bilgidir, bu çalışma onlar hakkında bir şey söylemiyor.

Bu bulgu senin için ne ifade eder

Hamileysen ya da çocuğunda DEHB varsa ve geçmişe bakıp kendini sorguluyorsan, bu çalışma sana "suçlu sen değilsin" demiyor, çünkü böyle bir iddiada bulunacak bir çalışma değil. Ama şunu gösteriyor: hamilelikte beslenme ile DEHB arasında görülen ilişkinin bir kısmı, ortak genler gibi ikinci bir açıklamaya sahip olabilir. Bu, taşıdığın suçluluğu hafifletmesi gereken bir bilgi.

Kendi DEHB'ni düşünen yetişkin okur için de şu geçerli: bu, kendi çocukluğuna dair bir hüküm değil. Kohort ortalamaları tek tek kişileri anlatmaz.

Bana kalan

Bu çalışmayı ben "beslenme önemsiz" diye okumuyorum. Okuduğum şu: gebelikte beslenme ile çocukta DEHB arasındaki ilişkiyi, çoğu zaman anlatıldığı gibi basit bir neden-sonuç hikayesine çevirmek için elimizde yeterince sağlam bir dayanak yok. Üstelik bu hikaye, çoğu zaman ilişkiyi tek yönlü anlatıp annenin üstüne yıkıyor.

Bence bu çalışmanın en değerli yanı, bir kohortta çıkan sonucu iki başka kohortla sınaması ve tekrarlanmadığını açıkça yazması. Bu, bilimin yapması gereken şey. Hamile biri için pratik sonuç ise basit: beslenmeni kendi sağlığın için, kendi imkanların içinde düzenle. Bunu çocuğunun DEHB'si için bir sınav gibi görme.