DEHB sıklığı: 204 ülkede 20 yaş altı küresel yük

2021 yılında dünyada 20 yaşın altındaki 46.890.733 kişinin DEHB'li olduğu tahmin ediliyor. Bu, Küresel Hastalık Yükü 2021 (GBD 2021) verisini kullanan yeni bir çalışmanın rakamı. Sayı büyük, ama onu doğru okumak için nasıl hesaplandığını ve yazarların kendilerinin ne dediğini bilmek gerekiyor. Yazarlar, bu tahminlerin gerçeğin altında kalmış olabileceğini özetin sonunda kendileri yazıyor.

Çalışma kimden, nereden geliyor

Çalışmanın yazarları Samuele Cortese, Min Seo Kim, Jong Hoon Han, Sarah Soyeon Oh, Dong Keon Yon, Jae Il Shin ve Marco Solmi. Çalışma Molecular Psychiatry dergisinde, Haziran 2026'da yayımlandı. Türü, özetin kendi ifadesiyle, küresel ve nüfus temelli bir analiz. Yani kimseyi tek tek muayene eden, ilaç ya da terapi deneyen bir çalışma yok ortada. 1990'dan 2021'e kadar, 204 ülke ve bölge için, 20 yaşın altındaki herkes üzerine GBD 2021 verisiyle tahmin üretilmiş. Başlıkta ayrıca "eleştirel değerlendirme" ifadesi geçiyor, ki bu da sayıların sınırlarına da bakıldığını düşündürüyor.

Bu yazı, Molecular Psychiatry dergisinde açık erişimle yayımlanan makalenin Türkçe özetidir. Makale Creative Commons Atıf 4.0 (CC BY 4.0) lisansıyla yayımlandı. Bulgular makalenin yazarlarına aittir, buradaki anlatım ve değerlendirme bana aittir. Bir not daha: makalenin tamamına değil, yalnızca özetine dayanıyorum. O yüzden yöntemin ayrıntılarını, tablolarını ve yazarların tartışma bölümünü bilmiyorum ve onlar hakkında tahmin yürütmeyeceğim.

Yaygınlık, yeni olgu ve DALY ne demek

Çalışma üç ölçüye bakıyor ve üçü de ilk bakışta aynı şeyi söylüyormuş gibi görünüyor, ama farklı şeyler.

Yaygınlık (prevalans), belirli bir yılda o yaş grubunda DEHB'li olan kişilerin oranı ya da sayısı. "2021'de 20 yaş altında kaç kişi DEHB'liydi" sorusunun cevabı.

Yeni olgu (insidans), o yıl içinde yeni DEHB'li sayılan kişilerin oranı ya da sayısı. Yaygınlık bir fotoğraf gibi, yeni olgu ise bir yıl içindeki akış gibi düşünülebilir.

DALY, "engelliliğe göre düzeltilmiş yaşam yılı" demek. Bir hastalık yüzünden erken kaybedilen yıllarla, hastalıkla birlikte geçen yılları tek bir sayıda toplayan bir ölçü. Halk sağlığında "bu hastalığın toplumdaki yükü ne kadar" sorusuna cevap vermek için kullanılıyor. Özet, DEHB'nin DALY'sinin hangi parçalardan oluştuğunu ayrıntılandırmıyor, yalnızca toplam sayıyı ve oranı veriyor.

Sayıların yanındaki parantezlerde "yüzde 95 belirsizlik aralığı" yazıyor. Bu, tahminin etrafındaki makul sınırları gösteriyor. Aralık genişse tahmin kesin değil demektir, ve burada oldukça geniş: gerçek değerin bu sınırlar içinde olması bekleniyor, ama tam olarak nerede olduğu bilinmiyor.

2021 için çıkan sayılar

Özetteki rakamlar şöyle:

• Yaygın olgu sayısı: 46.890.733 (belirsizlik aralığı 32.136.904 ile 67.271.064 arası).
• Yeni olgu sayısı: 4.111.621 (2.775.203 ile 5.954.941 arası).
• DALY: 574.979 (294.277 ile 977.557 arası).
• Küresel yaygınlık oranı: yüzde 1,78 (yüzde 1,22 ile 2,55 arası).
• Küresel yeni olgu oranı: yüzde 0,16 (yüzde 0,11 ile 0,23 arası).
• DALY oranı: 100 bin kişi başına 21,8 (11,2 ile 37,1 arası).

Aralıklara bakınca en açık gerçek şu: tahminin alt ve üst sınırı arasında iki kattan fazla fark var. Yaygınlık için yüzde 1,22 ile yüzde 2,55 arasında bir yer söz konusu. Bu, "dünyada DEHB'nin sıklığı kesin olarak yüzde 1,78'dir" diye okunmaması gerektiğini gösteriyor.

Ülkeler arasında en yüksek yaygınlık ve yeni olgu oranı Avustralya'da çıkmış: yüzde 5,62 (yüzde 4,16 ile 7,46 arası) ve yüzde 0,49 (yüzde 0,34 ile 0,66 arası). Özet başka ülkeleri sıralamıyor. Türkiye için de bir rakam vermiyor. Avustralya'nın neden en yüksek çıktığını da açıklamıyor. Bana kalırsa bu tür bir farkı "orada DEHB daha çok" diye okumak için erken, çünkü ülkeler arasında tanı koyma alışkanlığı, veriye ulaşım ve ölçüm yöntemi de farklı olabilir. Bu benim yorumum, özetteki bir iddia değil.

1990'dan 2021'e değişim

Yazarlar 1990 ile 2021 arasında küresel yaygınlık ve yeni olgu oranlarının "hafif" düştüğünü bildiriyor: sırasıyla yüzde 6,0 ve yüzde 5,81. Yani oranlar bu yıllar içinde kabaca aynı kalmış, hafif bir azalma ile.

Burada dikkat etmen gereken bir ayrıntı var. Bu bir "oran" düşüşü, "kişi sayısı" düşüşü değil. Nüfus değiştiği için oranla sayı aynı yönde gitmek zorunda değil. Özet kişi sayısının zaman içindeki değişimini vermiyor. Ayrıca düşüşün nedenini de açıklamıyor, ve bu nedenin DEHB'nin gerçekten azalması mı, yoksa ölçümün ya da veri kaynaklarının değişmesi mi olduğu özetten çıkmıyor. "DEHB azalıyor" gibi bir sonuç çıkarmak bu veriyle mümkün değil.

Erkekler ve kızlar, gelir düzeyi

Tüm GBD bölgelerinde yaygınlık erkeklerde kızlardan yüksek çıkmış: yüzde 2,52 ve yüzde 0,99. Aradaki fark iki buçuk kat. Özet bu farkın nedenini açıklamıyor. Kızlarda DEHB'nin daha geç ve daha az fark edildiği başka araştırmalardan bilinen bir konu, bu yüzden kız çocuklarda DEHB yazısında ayrıca anlattım. Ama bu çalışmanın içinde bunu destekleyen ya da çürüten bir veri olduğunu özetten söyleyemem.

Çalışmada ikinci bir ilişki daha var: yaygınlık, sosyo-demografik indeks (SDI) yükseldikçe artıyor. SDI, GBD'de kullanılan bir bileşik ölçü. Gelir, eğitim düzeyi ve doğurganlık gibi göstergelerden hesaplanıyor. Yani gelişmişlik düzeyi yükseldikçe DEHB oranı da yükselmiş. Özet, bunun nedenini yine açıklamıyor. Burada da "zengin ülkelerde DEHB daha çok" demek yerine, "zengin ülkelerde DEHB daha çok tanınıyor ve ölçülüyor olabilir" ihtimalini de akılda tutmak gerekiyor. Bu da özetten çıkan bir sonuç değil, benim temkinli okumam.

Yazarların kendi uyarısı: tahmin düşük kalmış olabilir

Özetin son cümlesi önemli. Yazarlar bulguların politika yapıcılara yol gösterici olduğunu söylüyor, ama hemen ardından olası yöntem sınırlılıklarının DEHB'nin yaygınlığını, yeni olgu sayısını ve yükünü olduğundan düşük gösteriyor olabileceğini ekliyor. Hangi sınırlılıklar olduğunu özet saymıyor.

Yani çıkan yüzde 1,78'i, "gerçek oran bu" diye değil, "en az bu kadar, muhtemelen daha fazla" diye okumak, yazarların kendi çerçevesine daha yakın. DEHB'nin sıklığına dair başka kaynaklarda daha yüksek rakamlar görmüş olabilirsin. Özet bu rakamlarla karşılaştırma yapmıyor, ama kendi tahmininin düşük kalmış olabileceğini zaten söylüyor.

Bu bulgu senin için ne ifade eder

Bir ailenin, bir öğretmenin ya da DEHB'li bir gencin günlük hayatında bu rakamlar bir şey değiştirmiyor. Bir çocuğun DEHB'li olup olmadığına dünyadaki yaygınlık değil, o çocuğun belirtileri ve değerlendirmesi karar veriyor. Konuya o taraftan bakmak istiyorsan çocuklarda DEHB belirtileri ve çocuklarda DEHB tanısı nasıl konur yazıları daha işine yarar.

Bu çalışmanın değeri başka yerde: ölçekte. DEHB'nin dünyanın hemen her yerinde, milyonlarca çocukta ve gençte var olduğunu, ve bunun planlanması gereken bir sağlık meselesi olduğunu gösteriyor. "Bu yalnızca bende var" duygusuna karşı da iyi bir hatırlatma. DEHB'nin nedenlerini merak edersen DEHB neden olur yazısı ayrı bir konu.

Bu çalışma neyi söylemiyor

Birkaç sınırı açıkça yazayım.

Bu, bir tahmin. Çocuk çocuk sayılmış bir veri değil. Belirsizlik aralıkları geniş.

Özet, hangi ülkede kaç çocuk olduğunu ayrıntılı vermiyor, yalnızca küresel sayıları ve Avustralya'yı veriyor. Türkiye hakkında bir şey söylemiyor.

Erkek-kız farkının ve SDI ilişkisinin nedeni özette yok. Bunlar gözlemsel bir tablo, neden sonuç ilişkisi göstermiyor.

Yaşlarla ilgili de bir sınır var: çalışma yalnızca 20 yaşın altına bakıyor. Yetişkinlerde DEHB'nin sıklığı ve yükü bu çalışmanın konusu dışında. DEHB'nin yetişkinlikte ne olduğuna dair DEHB geçer mi yazısına bakabilirsin.

Bana kalan

Bu çalışmayı iki şekilde okuyorum. Birincisi, kabaca bir ölçek verdiği için faydalı: DEHB nadir değil, dünyanın her yerinde var ve milyonlarca genci ilgilendiriyor. İkincisi, yazarların kendi söylediği gibi, bu sayıların kesin olmadığı ve muhtemelen düşük kaldığı için, rakamlara fazla yaslanmamak gerek. Bir sayıyı tartışırken ona aralığıyla birlikte bakmak, haber başlıklarından daha dürüst.

Benim için asıl dikkat çekici olan, kızlarla erkekler arasındaki fark. Ben tanıyı 23 yaşında aldım. Bu yüzden DEHB'nin kimde ve ne zaman fark edildiği sorusu bende ayrı bir yer tutuyor. Özet farkın nedenini vermiyor, ben de vermeyeceğim. Ama bu farkı sayılara bakıp "kızlarda zaten azmış" diye geçmenin doğru olmadığını düşünüyorum.