DEHB'de az bilinen yöntemler: umut vadedenler ve sönenler

Tanıdan sonraki ilk aylarda "yeni" kelimesini gördüğüm her başlığa tıklıyordum. Yeni bir ses, yeni bir cihaz, yeni bir uygulama. Hepsinin vaadi aşağı yukarı aynıydı: ilaçsız, kolay, evde.

Bu başlıkları hala görüyorum ve içimde hala o küçük "belki bu sefer" kıpırtısı oluyor. Farkı şu: artık tıklamadan önce bir soru soruyorum. Bu yöntemi kaç kişide, neyle karşılaştırarak, kim denedi?

Bu yazıda son yıllarda gündeme gelen beş yönteme o soruyla baktım. İkisi temkinli bir umut taşıyor, biri hala deneysel, biri pazarlandığından daha zayıf, biri de büyük bir çalışmada söndü. Sonunda, yeni bir yöntemle karşılaştığında sorabileceğin soruları bir araya topladım.

Önce iki kelime: kontrol ve sahte

Bir yöntemin işe yarayıp yaramadığını anlamak için onu uygulayan grubu, uygulamayan ama her şeyi aynı olan bir grupla karşılaştırmak gerekiyor. Cihaz çalışmalarında bu karşılaştırma grubu "sahte" cihaz kullanıyor: dışarıdan aynı görünen, aynı sürede takılan ama asıl uyarımı vermeyen bir cihaz.

Bunun neden bu kadar önemli olduğunu nörofeedback'te gördük. Tedaviyi bilen ebeveynler iyileşme bildirdiğinde tablo parlak görünüyordu, kör değerlendirmeye geçince etki kayboldu. O hikayeyi nörofeedback yazısında anlattım. Aşağıdaki beş yöntemi de aynı gözle okumaya çalıştım.

Beyaz ve pembe gürültü: küçük ama tutarlı

Sosyal medyada en çok dolaşan öneri bu: çalışırken arkada hışırtı açmak. Beyaz gürültü bütün frekansları eşit taşıyor ve televizyon karıncalanmasına benziyor. Pembe ve kahverengi gürültüde alçak frekanslar daha baskın, kulağa yağmur ya da şelale gibi geliyor.

Nigg ve arkadaşlarının 2024'te yayımladığı meta analiz, DEHB tanısı ya da yüksek DEHB belirtisi olan çocuk ve üniversite çağındaki gençlerle yapılmış 13 çalışmayı (335 katılımcı) birleştirdi. Laboratuvarda dikkat isteyen görevlerde beyaz ve pembe gürültü performansı artırdı. Etki küçüktü (g≈0,25) ama çalışmalar arasında tutarlıydı. DEHB'si olmayan karşılaştırma gruplarında ise aynı gürültü performansı düşürdü (g≈−0,21). Kahverengi gürültüyü test eden tek bir çalışma bile bulunamadı (Nigg ve ark., 2024).

Buradan çıkardığım birkaç şey var.

Kahverengi gürültünün DEHB kanıtı yok. Olmaması işe yaramadığını göstermiyor. Ama "kahverengi gürültü DEHB beynini susturuyor" diye başlayan her paylaşım, henüz yapılmamış bir araştırmadan söz ediyor.

Sonuçlar laboratuvardan geliyor. Ölçülen şey birkaç dakikalık bilgisayar görevleri. Bir tez bölümünü bitirmek ya da ofiste yarım gün çalışmak ölçülmedi. Yetişkinlerde, gerçek iş ortamında nasıl sonuç verdiğini bilmiyoruz.

Yanındaki kişi için ters çalışabilir. Bu bulgu bana çok gündelik bir şey söyledi. Aynı odada çalıştığın kişinin DEHB'si yoksa, hoparlörden açtığın gürültü senin dikkatini toplarken onunkini dağıtabilir. Kulaklık bu yüzden iyi bir fikir.

Ses düzeyi bilinmiyor. Yazarlar hangi desibelin güvenli ve yeterli olduğunun henüz belirlenmediğini açıkça yazıyor. Kısık sesle başlamak ve saatlerce yüksek sesle dinlememek, kulağın için en azından mantıklı bir sınır.

Riski düşük, ücretsiz ve kolay denenen bir şey olduğu için bu listede en rahat önerebileceğim yöntem bu. Yine de "biraz" yardım eden bir şey olarak düşünmek gerekiyor.

Kronoterapi: melatonin zamanlaması ve sabah ışığı

DEHB'li yetişkinlerin önemli bir kısmında iç saat geriye kaymış durumda. Akşam uyku sinyali geç geliyor, sabah beden hala gece modunda oluyor. Kronoterapi, bu saati ilaç ya da ışıkla öne çekmeye çalışmak demek.

Hollanda'da yapılan üç kollu bir çalışma, DEHB'si ve gecikmiş uyku fazı olan 51 yetişkini üç gruba ayırdı. Hepsi uyku eğitimi aldı. Bir grup üç hafta boyunca plasebo, bir grup düşük dozlu melatonin, bir grup da melatoninin yanında sabah 07.00 ile 08.00 arasında yarım saat parlak ışık aldı. Melatonin iç saati yaklaşık 1,5 saat öne aldı ve kişilerin kendi bildirdiği DEHB belirtilerini yaklaşık yüzde 14 azalttı. Işık eklenen grupta iç saat biraz daha fazla öne kaydı, ama belirtilerde anlamlı bir azalma görülmedi. Tedavi bittikten iki hafta sonra hem iç saat hem belirtiler başladığı yere dönmüştü (van Andel ve ark., 2021).

Aynı ekip uykunun kendisine de baktı. İç saat öne kaymış olmasına rağmen insanların uyku saatleri öne gelmemişti. Yazarların vardığı sonuç şu: iç saati öne almak tek başına yetmiyor, uyku saatinin de onu izlemesi için yoğun davranışsal koçluk gerekiyor (van Andel ve ark., 2022).

Bu iki çalışmada benim en çok dikkatimi çeken şey zamanlama oldu. Melatonin rastgele bir saatte verilmedi. Her katılımcının tükürüğünde melatonin salınımının başladığı saat ölçüldü ve doz o saate göre planlandı. Evde, "yatmadan önce bir tane" mantığıyla yapılan şeyle aynı değil.

Bu yüzden melatonin kararını, dozunu ve saatini hekimle konuşmak gerekiyor. Uyku sorunları DEHB ilaçlarıyla, kaygıyla ya da başka uyku bozukluklarıyla da ilişkili olabiliyor ve bunu ayırmak bir değerlendirme istiyor. Sabah ışığa çıkmak ise zaten düşük riskli bir alışkanlık. Yalnızca bu çalışmada belirtilere ek bir katkısı görülmedi, bunu bilerek beklentini ayarlamak iyi olur.

Tedavi amaçlı video oyunu

2020'de ABD'de bir video oyunu, 8-12 yaş arası DEHB'li çocuklar için reçeteyle kullanılan bir tedavi olarak izin aldı: EndeavorRx. Dikkati ve bilişsel kontrolü çalıştırmak için tasarlanmış, video oyunu biçiminde bir uygulama. Buna sözlükte dijital tedavi diyoruz.

İzne dayanak olan çalışmada 348 çocuk dört hafta boyunca haftada beş gün, günde 25 dakika ya bu oyunu ya da karşılaştırma için hazırlanmış başka bir dijital oyunu oynadı. Birincil ölçüt bilgisayarlı bir dikkat testiydi ve oyun grubunda kontrol grubuna göre daha fazla iyileşme görüldü. Yan etkiler hafifti: en sık olanlar hüsran ve baş ağrısıydı (Kollins ve ark., 2020).

Burada iki ayrıntı önemli. Birincisi, çalışmayı oyunu geliştiren şirket finanse etti ve yazarlardan ikisi şirket çalışanıydı. İkincisi, ebeveynlerin değerlendirdiği DEHB belirtilerinde ve gündelik işlevsellikte iki grup da iyileşti, ama aralarındaki fark istatistiksel olarak anlamlı değildi. Bunu şirketin kendi sitesi de yazıyor. Yani oyun bir dikkat testindeki puanı değiştirdi, ama bunun evdeki ve okuldaki hayata yansıdığı gösterilemedi.

2024'te yetişkinler için reçetesiz bir sürüm (EndeavorOTC) aynı kurumdan izin aldı. Dayandığı 221 yetişkinli çalışma ise tek kolluydu: karşılaştırma grubu yoktu. Karşılaştırma grubu olmadan, görülen iyileşmenin ne kadarının oyundan, ne kadarının beklentiden, alışmadan ya da zamanla kendiliğinden gelen değişimden kaynaklandığını ayırmak mümkün değil.

Bu ürünler ABD için geliştirildi. Türkiye'de resmi olarak sunulduğuna dair bir bilgi bulamadım. Uygulama mağazasında benzer adlarla çıkan "DEHB oyunları"nın çoğunun ise bu kadar çalışması bile yok.

Evde tDCS: umut verici tek bir deney

Transkraniyal uyarım, beyni kafa derisinin üzerinden zayıf bir akımla ya da manyetik alanla uyarmaya çalışan yöntemlerin genel adı. tDCS bunlardan biri: kafa derisine yerleştirilen iki elektrot arasından çok zayıf bir doğru akım veriliyor.

Brezilya'da yapılan TUNED çalışması, uyarıcı ilaç kullanmayan 64 DEHB'li yetişkini iki gruba ayırdı. Bir grup evde dört hafta boyunca her gün yarım saat gerçek tDCS, diğer grup sahte tDCS uyguladı. Ne katılımcılar ne değerlendirenler hangi grupta olduğunu biliyordu. Dört haftanın sonunda gerçek uyarım alan grupta dikkatsizlik belirtileri sahte gruba göre belirgin biçimde daha az bulundu. Hafif yan etkiler gerçek uyarım grubunda daha sıktı: deride kızarıklık, baş ağrısı ve kafa derisinde yanık (Leffa ve ark., 2022).

Bu, iyi tasarlanmış bir çalışma ve sonucu umut verici. Yine de tek bir merkezde, 64 kişiyle yapıldı ve dört haftayla sınırlıydı. Orta ve ağır depresyonu, kaygısı ya da bazı başka tanıları olanlar çalışmaya alınmadı. Kullanılan cihazı çalışmanın yazarlarından bazıları geliştirmişti ve patentinden gelir alıyorlardı. Bunu makalenin kendisi açıkça bildiriyor. Başka ekiplerin büyük çalışmalarla aynı sonucu tekrar bulması gerekiyor.

Trigeminal sinir uyarımı: onaydan sonra sönen

Bu listedeki en öğretici hikaye bu.

Trigeminal sinir yüzden duyu taşıyan bir sinir. Yöntemde gece uyurken alına bir yama takılıyor ve telle bağlı küçük bir cihaz bu sinire düşük düzeyde elektrik uyarısı veriyor. 2019'da 62 çocukla yapılan kör ve sahte cihazlı küçük bir pilot çalışma belirtilerde iyileşme bildirdi. Aynı yıl ABD, 7-12 yaş arası ve ilaç kullanmayan çocuklar için bu cihaza izin verdi. DEHB için izin alan ilk ilaç dışı cihaz olarak haberlere çıktı.

Sonra İngiltere'de daha büyük, birden fazla merkezde yürütülen bir doğrulama çalışması yapıldı. 150 çocuk ve ergen dört hafta boyunca her gece yaklaşık dokuz saat ya gerçek ya da sahte cihaz kullandı ve altı ay izlendi. Gerçek cihaz ile sahte cihaz arasında DEHB belirtilerinde anlamlı bir fark çıkmadı. Cihaz güvenliydi, yan etkiler iki grupta benzerdi, ama işe yaradığı gösterilemedi (Conti ve ark., 2026).

Yani küçük bir çalışma, hızlı bir izin, geniş bir haber dalgası ve sonra daha büyük bir çalışmada sıfıra yakın bir etki. Bu sırayı öğrenmek bana tek tek bulgulardan daha çok şey öğretti.

Bir yöntem neden heyecanla gelir ve söner

Bu beş hikayenin ortak bir kalıbı var.

İlk çalışmalar küçük. Küçük çalışmalarda şans eseri büyük etkiler çıkabiliyor. Daha çok kişiyle tekrarlandığında etki çoğu zaman küçülüyor, bazen yok oluyor.

Beklenti güçlü. Yeni bir cihaz, her gece takılan bir yama, ekranda ilerleyen bir oyun... Hepsi "bir şey yapıyorum" hissi veriyor. DEHB belirtilerinin önemli kısmı kişinin ya da ebeveynin bildirimiyle ölçüldüğü için bu his sonuçlara karışabiliyor. Sahte cihazlı ve kör çalışmalar tam bunu ayırmak için var.

Parayı kim veriyor. Ürünü satacak şirketin finanse ettiği çalışma otomatik olarak yanlış olmuyor. Ama bağımsız ekiplerin tekrarı olmadan tek başına yeterli de sayılmıyor.

İzin, kanıtın bittiği yer değil. Bir cihazın ABD'de satış izni alması, etkisinin büyük ve tekrarlanmış çalışmalarla gösterildiği anlamına gelmiyor. Trigeminal sinir uyarımının izni 62 çocuklu tek bir pilot çalışmaya dayanıyordu.

Haber düzeltmeyi takip etmiyor. İlk sonuç manşet oluyor, onu çürüten çalışma çok daha az konuşuluyor. Bu yüzden internette bir yöntemi övgüyle anlatan yazıların çoğu, sonradan gelen çalışmadan habersiz.

Yeni bir yöntem gördüğünde sorabileceğin sorular

Bir başlık dikkatini çektiğinde şu soruları sırayla sorabilirsin. Ben artık sorulardan biri cevapsız kaldığında heyecanımı biraz bekletiyorum.

1. Kontrol grubu var mı? Yöntemi uygulayanlar, uygulamayan benzer bir grupla karşılaştırılmış mı?
2. Kör mü? Katılımcılar ve sonucu değerlendirenler kimin gerçek tedaviyi aldığını biliyor muydu? Cihazsa sahte cihaz kullanılmış mı?
3. Kaç kişi? Birkaç düzine kişilik bir çalışma ilginç bir işaret olabilir, ama henüz bir cevap sayılmaz.
4. Ne ölçüldü? Bir bilgisayar testi mi, yoksa gündelik hayattaki belirtiler ve işlevsellik mi?
5. Kim finanse etti? Yazarların ürünle ya da şirketle bir bağı var mı? Makalelerin sonundaki çıkar beyanı bölümü bunu söylüyor.
6. Tekrarlandı mı? Başka bir ekip, başka bir yerde aynı sonucu buldu mu?
7. Kimde denendi? Çocuklarda mı, yetişkinlerde mi, ilaç kullananlarda mı? Sonuç senin durumuna ne kadar yakın?

Bu soruların benzerini kitap rafı için de kullanıyorum. DEHB kitaplarının çoğunun neden işe yaramadığını yazdığım yazıda o tarafı anlattım.

Denemesi ücretsiz, riski düşük olanlar

Bu yazıdaki yöntemlerin bir kısmı cihaz, reçete ya da hekim istiyor. Bu arada, hiçbir şey satın almadan bugün deneyebileceğin ve araştırması daha uzun yıllara dayanan üç yöntemi de bu seride yazdım.

• Eğer-o-zaman planları: "Eğer X olursa, Y yapacağım" biçiminde kurulan küçük planlar. DEHB'li çocuklarla yapılan çalışmalar da dahil, niyeti eyleme çevirmek üzerine uzun bir araştırma geçmişi var.
• Geleceği canlı hayal etmek: Uzaktaki bir ödülü zihninde yakınlaştırmak, sonraya kalan şeyin değerini biraz artırabiliyor.
• Keyif paketleme: Sıkıcı bir işi yalnızca o işe ayırdığın bir keyifle eşleştirmek.

Bunlar mucize vaat etmiyor. Ama bir kağıt ve kalemle başlayabiliyorsun, işe yaramazsa da kaybın birkaç dakika oluyor.

Heyecanı bekletmek

Bu yazıyı yazarken "yeni" kelimesine olan zaafımı biraz daha iyi tanıdım. Yeni bir yöntem, yeniliği seven bir zihne çok çekici geliyor. Uzun süre de o yeniliği umut sandım.

Artık heyecanı atmıyorum, yalnızca bekletiyorum. Kontrol grubunu, sahte cihazı, kişi sayısını, finansmanı ve tekrarı soruyorum. Cevaplar iyi çıkarsa heyecan daha sağlam bir yere oturuyor. Kötü çıkarsa elimde hem param hem umudum kalıyor.