Stimming nedir, DEHB'de de olur mu?

Bir toplantıda masanın altında sallanan bir bacak, otobüste ileri geri hafifçe sallanan bir beden, sevinçle çırpılan iki el, aynı şarkının aynı cümlesini defalarca mırıldanan biri. Bunların hepsi dışarıdan “tik”, “sinir”, “huzursuzluk” diye okunabiliyor. Çoğunun ortak bir adı var: stimming.

Bende otizm tanısı yok, kendime koyacak da değilim. DEHB tanısı almış biri olarak kıpırdanmanın DEHB tarafına yakından bakıyorum; otizm tarafını otistik yetişkinlerin kendi anlatımlarından ve araştırmadan aktarıyorum.

Stimming ne demek

Stimming, İngilizce “self-stimulatory behaviour” ifadesinden geliyor. Türkçesi kendini uyarıcı davranış. Yinelenen bir hareket, ses ya da duyusal eylem, kişinin kendi sinir sistemine bir girdi sağlıyor.

Otizm tanı ölçütlerinde bunun bir karşılığı var. DSM-5-TR, kısıtlı ve yinelenen örüntüler başlığı altında yinelenen motor hareketleri, nesnelerin yinelenen kullanımını ve yinelenen konuşmayı sayıyor (American Psychiatric Association, 2022). Bu yüzden stimming kelimesi en çok otizm bağlamında duyuluyor.

Ama kelimenin kapsadığı davranışlar herkeste var. Kalem çevirmek, saçla oynamak, tırnağın kenarını yoklamak, bacak sallamak. Fark, yoğunlukta, sıklıkta ve davranışın kişi için ne anlama geldiğinde ortaya çıkıyor.

Stimming ne işe yarıyor

Stimming'i bir alışkanlık ya da yaramazlık olarak görmek, onun neden var olduğunu kaçırmak demek. Otistik yetişkinlerin anlatımlarında üç işlev öne çıkıyor.

Düzenleme. Kapp ve arkadaşlarının (2019) 32 otistik yetişkinle yaptığı görüşme ve odak grup çalışmasında en belirgin tema buydu: stimming, kendini düzenleme mekanizması olarak anlatılıyor. Kaygı yükseldiğinde, ortam çok gürültülü olduğunda ya da duygu fazla geldiğinde yinelenen hareket bir çapa görevi görüyor.

Sevinç ve ifade. Stimming yalnızca zor anlara ait değil. Heyecanla zıplamak, mutlulukla el çırpmak, sevdiği bir dokuyu tekrar tekrar okşamak da stimming. Bir duygu, kelimeye dökülmeden önce bedende kendine yol buluyor.

Duyusal girdi. Bazı insanlar belirli duyusal kanallarda az uyaran alıyor ve bunu kendisi tamamlıyor. Sallanmak denge duyusuna, sıkmak ya da bastırmak derin basıncı algılayan duyuya, mırıldanmak işitmeye girdi sağlıyor. Bu tarafı otizmde ve DEHB'de duyusal farklar yazısında ayrıntılı anlattım.

Aynı çalışmanın küçük bir nitel çalışma olduğunu da söylemek gerekiyor. Genelleme yapmak için değil, deneyimi anlamak için değerli. Ama verdiği mesaj net: stimming'i yapan insanlar onu bir sorun olarak değil, işe yarayan bir araç olarak tarif ediyor.

Örneklerle stimming

Stimming neredeyse her duyu kanalında görülebiliyor. Aşağıdaki tablo kesin bir sınıflandırma değil, yaygın örneklerin bir haritası.

Kanal	Örnek davranışlar	Sık anlatılan işlevi
Görsel	Işığa bakmak, parmakları gözün önünde oynatmak, dönen nesneleri izlemek	Görsel ritim, sakinleşme
İşitsel	Mırıldanmak, aynı kelimeyi ya da sesi tekrarlamak, parmakla tıkırdatmak	Dış gürültüyü bastırmak, öngörülebilir ses
Dokunsal	Kumaşı ovuşturmak, parmak uçlarını sürtmek, saçla oynamak	Dokuyla sakinleşme, odak
Denge ve hareket	Sallanmak, dönmek, zıplamak, bacak sallamak	Uyarılmayı ayarlamak, enerjiyi boşaltmak
Derin basınç	Elleri sıkmak, kendine sarılmak, dişleri sıkmak	Bedeni hissetmek, güven duygusu
Sözel	Bir film repliğini ya da şarkı sözünü tekrarlamak	Duyguyu taşımak, düzen hissi

Aynı kişi birkaç kanalı birden kullanabiliyor ve gün içindeki ihtiyaca göre biri öne çıkabiliyor.

Otizmde ve DEHB'de nasıl ayrışıyor

Burada asıl soruya geliyoruz. DEHB'de de sürekli kıpırdanan, oturduğu yerde duramayan, elinde bir şey çevirmeden düşünemeyen insanlar çok. Bu stimming mi?

Davranış olarak çok benzeyebiliyor. Ayrım çoğu zaman işlevde ve örüntüde yapılıyor.

	Otizmde sık anlatılan	DEHB'de sık anlatılan
Ana işlev	Duyguyu ve duyusal yükü düzenlemek, keyif ve ifade	Uyarılmayı yükseltmek, dikkati sürdürmek
Ne zaman artıyor	Yüklenme, belirsizlik, yoğun duygu, büyük sevinç	Sıkılma, bekleme, uzun süre oturma
Biçimi	Çoğu zaman ritmik ve kişiye özgü, yıllar içinde benzer	Daha dağınık, ortama ve göreve göre değişken
Engellenince	Gerginlik ve yüklenme artabiliyor	Dikkat dağılıyor, huzursuzluk artıyor
Tanı ölçütlerinde	Yinelenen motor hareket olarak geçiyor	Hareketlilik ve kıpırdanma olarak geçiyor

DEHB tarafında ilginç bir bulgu var. Hartanto ve arkadaşları (2016), DEHB tanılı çocukların bir dikkat görevi sırasındaki hareketlerini ayak bileğine takılan bir ölçerle kaydetti. DEHB grubunda daha yoğun hareket, daha doğru yanıtlarla birlikte görüldü; tipik gelişen çocuklarda böyle bir ilişki yoktu. Örneklem küçük ve bulgu bir ilişki gösteriyor, neden sonuç değil. Ama şunu düşündürüyor: DEHB'de kıpırdanma, dikkati bozan bir şey olmaktan çok dikkati ayakta tutmaya çalışan bir şey olabilir.

Bu, DEHB'de uyaran arayışı ile aynı mantığa dayanıyor: uyarılma düştüğünde beyin kendi uyaranını üretiyor. Kıpırdanmanın çalışma belleğiyle ilişkisini hareketli oturmak yazısında anlattım.

İki tablo bir aradaysa ayrım daha da bulanıklaşıyor. Aynı kişide hem sakinleşmek için sallanma hem de sıkılmayı kırmak için kıpırdanma görülebiliyor. Bu birleşik tabloyu AuDHD yazısında yazdım.

Bastırmak neden zarar verebiliyor

Stimming çoğu zaman “uygunsuz” bulunduğu için susturuluyor. Çocukken “ellerini kendine sakla”, yetişkinken alaycı bakışlar.

Kapp ve arkadaşlarının (2019) çalışmasındaki katılımcılar bu konuda açık konuşuyor. Stimming'i yoğun duygu ve düşünceleri yatıştırmaya ya da ifade etmeye yarayan uyumsal bir araç olarak tarif ediyorlar ve onu tamamen ortadan kaldırmayı hedefleyen yaklaşımlara karşı çıkıyorlar. Mantığı basit: stimming bir düzenleme aracıysa, onu bastırmak o aracı elden almak demek ve yük ortadan kalkmıyor, yalnızca başka bir yere gidiyor. Çalışmanın ikinci teması da şu: stimming toplumsal olarak kabul görmüyor ama anlaşıldığında kabul görebiliyor.

Bastırmanın bir de görünmeyen maliyeti var. Hareketi saklamak için harcanan dikkat, başka bir işe gitmiyor. Gün boyunca ellerini sabit tutmaya, sallanmamaya, mırıldanmamaya çalışan biri akşam olduğunda tükenmiş oluyor. Bu, maskelemenin gündelik bir biçimi ve uzun vadeli bedelini otizmde ve DEHB'de maskeleme yazısında anlattım.

DEHB tarafında da durum benzer. Derste ya da toplantıda “kıpırdama” denen biri hareketi durdurduğunda dikkatini de kaybedebiliyor. Hareketi kısıtlamak, ondan beklenen odağı daha da zorlaştırabiliyor.

Ne zaman dikkat gerektirir

Stimming'e alan açmak, her davranışı olduğu gibi bırakmak demek değil. Bazı durumlar destek gerektiriyor.

Kendine zarar veriyorsa. Başı bir yere vurmak, kendini ısırmak, deriyi yaralayacak kadar kaşımak ya da tırnakla koparmak. Bunlar genellikle çok yüksek bir yükün ya da acının işareti. Amaç davranışı cezalandırmak değil, altındaki yükü bulmak ve daha güvenli bir alternatif kurmak. Bu konuda bir uzmanla, tercihen otizm alanında deneyimli biriyle çalışmak gerekiyor. Ciddi bir yaralanma ya da baş travması varsa beklemeden acil yardım alınmalı.

Başkasına zarar veriyorsa. Bu durumda da hedef bastırmak değil, aynı ihtiyacı karşılayan başka bir yol bulmak.

Biçimi aniden değiştiyse. Yıllardır benzer olan bir örüntü birden yoğunlaştıysa ya da yeni ve açıklanamayan hareketler başladıysa, altta ağrı, uyku sorunu ya da başka bir sağlık meselesi olabilir. Bunu bir hekime göstermek makul. Tiklerle karışabilen durumların ayrımı da uzmanın işi.

Hayatı belirgin biçimde kısıtlıyorsa. Kişinin kendisi davranıştan rahatsızsa ya da davranış iş, okul ve ilişkiler üzerinde ciddi bir yük oluşturuyorsa, bunu konuşmak için bir uzmana gitmek yerinde.

Stimming'e alan açmak

Gündelik hayatta birkaç küçük şey fark yaratıyor.

Önce kendi örüntünü tanı. Hangi hareket hangi durumda geliyor, sakinleştiriyor mu, odaklıyor mu, sevinci mi taşıyor? Bunu bilmek, ihtiyacı fark etmeni kolaylaştırıyor.

Sonra ortam. Toplantıda masanın altında kullanılabilecek küçük bir nesne, yürüyerek yapılan telefon görüşmeleri, uzun oturumlarda ayağa kalkma molası. DEHB'de bunlar dikkati korumaya, otizmde yükü boşaltmaya yarayabiliyor.

Yakınındaki birinin stimming'ini görüyorsan, onu düzeltmeye çalışmak yerine ne işe yaradığını merak etmek çok daha iyi bir başlangıç. Otistik yetişkinlerin anlatımlarında kabulün kendisinin rahatlatıcı olduğu tekrar tekrar geçiyor. Sosyal tarafın genel farklarını otizmde ve DEHB'de sosyal iletişim yazısında, iki başlığın genel ayrımını DEHB ile otizm aynı şey mi yazısında bulabilirsin.

Bana kalan

Bu konuyu okurken en çok düşündüğüm şey şu oldu: hareketsiz durmak, uzun süre bir uyum işareti, bir terbiye ölçüsü gibi görülmüş. Oysa birçok insan için hareket, düzenlenmenin ve odaklanmanın kendisi.

Bence sorulması gereken soru “bu davranış garip mi” değil, “bu davranış kime zarar veriyor”. Cevap “kimseye” ise, belki susturulması gereken şey hareket değil, ona bakan bakıştır.