AuDHD'de tükenmişlik: otistik tükenmişlik nedir?

Bir sabah, yıllardır sorunsuz yaptığın bir şeyi yapamıyorsun. Telefonu açamıyorsun, market listesini çıkaramıyorsun, konuşurken kelimeler gelmiyor. Bir hafta dinleniyorsun, geçmiyor. Bir ay geçiyor, hala geçmiyor.

Otistik yetişkinlerin uzun süredir anlattığı ve araştırmanın ancak son yıllarda adını koymaya başladığı bir durum bu: otistik tükenmişlik.

Bende otizm tanısı yok. DEHB'de tükenmişliği ayrı bir yazıda anlattım. Bu yazı iki tablonun birlikte olduğu durumda tükenmişliğin neye benzediğini, araştırmaların ne dediğini ve ne demediğini anlatıyor. İki tablonun birlikteliğinin genel resmi için AuDHD yazısına bakabilirsin.

Otistik tükenmişlik nasıl tanımlanıyor

Bu alandaki ilk sistematik tanım Raymaker ve arkadaşlarının 2020 tarihli çalışmasından geliyor. Araştırma ekibi otistik yetişkinlerle birlikte çalıştı; 19 görüşmeyi ve 19 kamuya açık internet kaynağını inceledi.

Ortaya çıkan tanım şöyle: otistik tükenmişlik, kronik yaşam stresinden ve beklentilerle kapasite arasındaki uyumsuzluğun yeterli destek olmadan sürmesinden kaynaklandığı düşünülen bir sendrom. Üç temel özelliği var: yaygın ve uzun süreli bitkinlik, işlev kaybı ve uyaranlara toleransın düşmesi. Süre olarak genellikle üç aydan uzun.

Katılımcılar bunun nasıl oluştuğunu da tarif etti: yaşam stresleri birikiyor, destek önündeki engeller bu yükten kurtulmayı imkansız kılıyor ve sonunda beklentiler kapasiteyi aşıyor.

Higgins ve arkadaşları (2021) farklı bir yöntemle, bu deneyimi yaşamış otistik yetişkinleri uzman olarak kabul eden bir Delphi çalışmasıyla benzer bir tabloya ulaştı. Onların tanımında bitkinliğin yanında geri çekilme, düşünme güçlüğü, günlük yaşam becerilerinde azalma ve otistik özelliklerin daha görünür hale gelmesi de var.

Bunun DSM'de yer alan resmî bir tanı olmadığını da belirteyim. Araştırmacılar onu tarif etmeye ve ölçmeye çalışıyor; tanı kitabında bir karşılığı yok.

DEHB'deki tükenmeden farkı

DEHB'de de ağır bir tükenme yaşanabiliyor. Gündelik hayatı sürdürmek için harcanan telafi çabası, unutmamak için kurulan sistemler, sürekli geç kalma kaygısı. Bunlar yıllar içinde birikip bir çöküşe dönebiliyor.

Ama DEHB'ye özgü bir tükenmişlik tanımı, otistik tükenmişlikte olduğu gibi araştırmalarla şekillenmiş değil. O yüzden ikisini kesin çizgilerle ayırmak doğru olmaz. Yine de tanımlara bakınca iki şey öne çıkıyor.

Birincisi, beceri kaybı. Otistik tükenmişlik tanımlarında önceden yapabildiğin şeylerin, örneğin konuşmanın, kendine bakmanın, planlamanın geri gitmesi merkezde.

İkincisi, uyaran toleransının düşmesi. Daha önce katlanabildiğin sesler, ışıklar, dokunuşlar artık dayanılmaz hale geliyor. Duyusal farklar yazısında bu eşiğin iki tabloda nasıl çalıştığını anlattım.

AuDHD'de bu ikisi aynı anda yaşanabiliyor. Hangi kısmın nereden geldiğini ayırmak çoğu zaman mümkün değil, ama gerekli de değil. Önemli olan yükün nereden biriktiğini görmek.

Depresyondan farkı

En zor ayrım bu.

Raymaker ve arkadaşları otistik tükenmişliği klinik depresyondan ve iş tükenmişliğinden ayrı bir durum olarak tarif ediyor. Higgins ve arkadaşları da klinisyenlerin bu farkı bilmesi gerektiğini, depresyon için kullanılan bazı psikolojik yaklaşımların otistik tükenmişliği kötüleştirebileceğini öne sürüyor.

Öte yandan ikisi birbirinden bağımsız değil. Otistik tükenmişlik için geliştirilen bir ölçeği 379 otistik yetişkinde sınayan Bougoure ve arkadaşları (2026), ölçeğin depresyon ve kaygı ölçümleriyle orta ve yüksek düzeyde ilişkili çıktığını bildiriyor. Yani ikisi birlikte de görülebiliyor.

Kaba bir çerçeve çizmek gerekirse: tükenmişlikte merkezde yük, bitkinlik ve kaybedilen kapasite var. Depresyonda ise her şeyden zevk alamamak, değersizlik ve umutsuzluk duygusu ağır basabiliyor. Ama bu çerçeve kendi kendine ayırıcı tanı koymak için yeterli değil. Ayrımı bir uzmanla yapmak gerekiyor. DEHB tarafıyla ilişkisini DEHB ve depresyon yazısında yazdım.

AuDHD'de risk neden artabilir

Burada dikkatli olmam gerekiyor. AuDHD'li yetişkinlerde tükenmişliğin yalnızca otistik olanlara göre daha sık olduğunu doğrudan gösteren bir çalışma bulamadım. Aşağıda yazdıklarım ölçülmüş bir oran değil, tanımların kendisinden çıkan bir mantık.

Raymaker ve arkadaşlarının modelinde tükenmişlik, biriken yük ile o yükü hafifletmenin önündeki engellerin buluştuğu yerde ortaya çıkıyor. AuDHD'de bu yükün birkaç kaynağı üst üste binebiliyor.

Maskeleme. Hull ve arkadaşları (2017) otistik yetişkinlerin sosyal ortamlarda uyum sağlamak için kullandığı stratejileri ve bunların bedelini tarif etti; katılımcılar bu çabanın yorucu olduğunu anlatıyordu. Raymaker ve arkadaşları da otistik insanlara maskelemeyi öğretmenin potansiyel tehlikelerine dikkat çekiyor. DEHB tarafında da huzursuzluğu ve dağınıklığı saklamaya yönelik bir maskeleme olabiliyor. Maskeleme yazısında ikisini karşılaştırdım.

Yürütücü işlev yükü. Planlamak, başlatmak, işler arasında geçiş yapmak iki tabloda da farklı sebeplerle zorlaşabiliyor. Bu zorlukları telafi etmek için harcanan enerji görünmüyor ama birikiyor. Yürütücü işlevler yazısında bu tarafı anlattım.

Çelişen ihtiyaçlar. Rutine ihtiyaç duyan tarafla yenilik arayan taraf arasında sürekli denge kurmak başlı başına bir yük. Kurduğun sistemin çökmesi, yeniden kurmanın maliyeti ve bunun tekrarı.

Mantzalas ve arkadaşlarının (2022) çalışmasında otistik tükenmişlik tekrarlayan bir durum olarak tarif ediliyor. Yük azalmadığı sürece döngü kendini yenileyebiliyor.

Hangi işaretlere dikkat etmeli

Tükenmişlik genellikle bir anda değil, haftalar ve aylar içinde yerleşiyor. Erken fark etmek için bakılabilecek bazı işaretler:

• Önceden rahatça yaptığın işlerin, örneğin yemek hazırlamanın, duş almanın, telefonla konuşmanın giderek zorlaşması.
• Konuşmakta, kelime bulmakta ya da düşüncelerini toparlamakta güçlük.
• Sesler, ışıklar ve kalabalığa karşı eşiğin belirgin biçimde düşmesi.
• Maskeyi sürdürememek: daha önce saklayabildiğin tepkilerin artık kendiliğinden ortaya çıkması.
• Sosyal temastan giderek çekilmek.
• Hafta sonu ya da kısa bir tatilin artık hiçbir şeyi düzeltmemesi.

Bunlardan biri tek başına bir şey göstermiyor. Birkaçı bir arada ve uzun süredir devam ediyorsa ciddiye almak gerekiyor.

Toparlanmada işe yarayanlar

Raymaker ve arkadaşlarının çalışmasında katılımcılar toparlanmayı üç şeyle ilişkilendirdi: kabul ve sosyal destek, izin almak ya da beklentileri azaltmak, işleri kendi biçiminde yapabilmek, yani maskeyi bırakabilmek.

Bunu gündelik hayata çevirince şöyle bir şey çıkıyor:

Talepleri gerçekten azaltmak. Dinlenmek tek başına yetmiyor; aynı yüke geri dönülüyorsa toparlanma kısa sürüyor. Hangi yükümlülüklerin ertelenebileceğini, kime devredilebileceğini ya da tamamen bırakılabileceğini yazmak işe yarıyor.

Duyusal dinlenme. Gürültü önleyici kulaklık, loş ışık, kalabalıktan uzak zaman. Bu bir lüks değil, toparlanmanın parçası. Duyusal aşırı yüklenme yazısında somut önlemleri yazdım.

Rutini sadeleştirmek. Tükenmişlik döneminde rutini genişletmek yerine iskeletine indirmek: aynı saatte yemek, aynı saatte yatmak, gerisi esnek. Karar sayısını azaltmak hem otistik hem DEHB tarafını rahatlatıyor.

Maskesiz alanlar. Kendin gibi olabildiğin insanlar ve ortamlar. Kendini düzenlemek için kıpırdanmak, sessiz kalmak, sosyal kurallara uymamak serbest olan bir yer.

Ne zaman yardım almalı

Günlük işleri haftalardır sürdüremiyorsan, kaybettiğin beceriler geri gelmiyorsa ya da iş veya okul hayatın ciddi biçimde aksıyorsa bir uzmana başvurmanın zamanı gelmiş demektir. Mümkünse otizm konusunda deneyimli bir psikiyatrist ya da psikologla çalışmak, tükenmişliğin depresyon gibi okunup yanlış bir yola girilmesini önleyebilir.

Raymaker ve arkadaşlarının katılımcıları otistik tükenmişliğin intihar davranışına kadar varabildiğini anlatmıştı. Kendine zarar verme düşüncelerin varsa bu acil bir durum. 112'yi arayabilir ya da en yakın acil servise gidebilirsin.

Bana kalan

Bu yazıyı hazırlarken en çok dikkatimi çeken, tanımın içindeki “yeterli destek olmadan” ifadesi oldu. Tükenmişlik bu çerçevede kişinin zayıflığı değil, yük ile destek arasındaki açığın sonucu.

DEHB tarafında yaşadığım çöküşü ayrı yazıda anlattım. Oradan aklımda kalan şuydu: toparlanma dinlenmekle değil, yükün gerçekten azalmasıyla geliyor. İki tablonun birlikte olduğu durumda bu yük daha ağır olabilir; o yüzden azaltmak da daha bilinçli bir iş gerektiriyor.

Buradaki bilgi genel çerçeve. Tükenmişlik, depresyon ve diğer tablolar arasındaki ayrımı bir uzman yapmalı.