DEHB ve öğrenme güçlükleri: disleksi, diskalkuli, disgrafi

Bir öğrenci okurken satır atlıyor, harfleri karıştırıyor, uzun paragrafı bitiremiyor. Dikkati mi dağılıyor, yoksa okumanın kendisi mi zor?

Bu soru bana tanıdık geliyor, çünkü okul yıllarımda bunu kimse sormadı. Notlarım düşük değildi, sınıfta sorun çıkarmıyordum, ödevimi son gece yapıyordum ve yapıyordum. Sistem bunu yeterli buluyor. Yeterli bulunca da altta ne olduğuna bakmıyor. Bugün geriye dönüp baktığımda en çok bunu düşünüyorum: iyi idare eden bir öğrencinin neyle idare ettiği hiç merak edilmiyor.

Bu yazı, DEHB ile öğrenme güçlüğü arasındaki karışıklık hakkında. Cevap çoğu zaman “ikisi birden” oluyor.

İkisi aynı şey mi

Hayır, ama sık birlikte görülüyorlar.

DEHB dikkat, dürtüsellik, hiperaktivite ve düzenle ilgili bir nörogelişimsel tablo. Öğrenmeyi dolaylı olarak etkiliyor: dikkati sürdürmek, talimatı takip etmek, işi bitirmek zorlaşıyor.

Özgül öğrenme güçlüğü ise belirli bir akademik becerinin kendisinde yaşanan kalıcı zorluk. DSM-5 bunu okuma, yazılı anlatım ve matematik alanlarında tarif ediyor (American Psychiatric Association, 2013). Kişi dikkatini tam verse bile o beceride zorlanıyor.

Gündelik dilde bu güçlükler üç adla biliniyor:

• Disleksi: Okumada zorluk. Kelimeleri doğru ve akıcı çözmekte, harf-ses eşleştirmede güçlük.
• Diskalkuli: Matematikte zorluk. Sayı kavramı, aritmetik işlemler ve sayısal akıl yürütmede güçlük.
• Disgrafi: Yazmada zorluk. El yazısı, yazım, dilbilgisi ya da yazılı düşünceyi düzenlemede güçlük.

Ne kadar sık birlikte görülüyorlar

DuPaul, Gormley ve Laracy'nin (2013) 2001-2011 yılları arasındaki 17 çalışmayı değerlendiren derlemesi, DEHB ile öğrenme güçlüğünün birlikte görülme oranını ortalama yaklaşık yüzde 45 olarak buldu. Bu oran önceki tahminlerden yüksek; yazarlar bunun kısmen yazma güçlüklerinin de sayılmasından kaynaklandığını belirtiyor.

Oranlar çalışmadan çalışmaya değişse de sonuç net: DEHB'li bir öğrencide öğrenme güçlüğü olasılığı, istisna sayılamayacak kadar yüksek.

DEHB tanısı konduğunda değerlendirme bitmiyor; okuma, yazma ve matematik becerilerine ayrıca bakmak gerekiyor.

Neden birlikte görülüyorlar

Tek bir sebep yok. Tartışılan birkaç açıklama var:

Ortak kalıtsal ve nörogelişimsel zemin. İki tablo da gelişimsel ve ikisinde de kalıtımın payı büyük. Bazı ortak risk faktörlerini paylaşıyor olabilirler. Sözlükte kalıtım.

Ortak bilişsel süreçler. Çalışma belleği ve bilgi işleme hızı gibi süreçler hem DEHB'de hem de öğrenme güçlüklerinde zorlanabiliyor. Yürütücü işlevler üzerine yapılan meta analiz, DEHB'de bu işlevlerin tutarlı biçimde zorlandığını gösteriyor (Willcutt ve ark., 2005).

Birbirini besleme. Okumada zorlanan bir öğrencinin okuma sırasında dikkati daha çabuk dağılabiliyor; dikkati dağılan bir öğrenci de okuma pratiğinden daha az yararlanabiliyor.

Bana en tanıdık gelen bu üçüncüsü. Okumak bende hala ilgiye göre değişiyor: merak ettiğim bir metni saatlerce bırakmıyorum, zorunlu bir metnin aynı paragrafını üç kez okuyup hiçbirini hatırlamıyorum. Bunun neden böyle olduğunu DEHB'de kitap okumak neden zor yazısında ayrıca açtım.

Biri diğerini nasıl gizler

Birlikte olduklarında bir tablo diğerini örtebiliyor. Bu da en önemli pratik sorun.

DEHB öğrenme güçlüğünü gizleyebilir. Bir öğrencinin okuma sorunları “dikkati dağınık, dikkatini verse okur” diye açıklanabiliyor. DEHB tedavi edildiğinde dikkat düzeliyor ama okuma güçlüğü sürüyor. İşte o noktada altta ayrı bir öğrenme güçlüğü olduğu fark ediliyor.

Öğrenme güçlüğü DEHB'yi gizleyebilir. Tersine, okumada çok zorlanan bir öğrencinin dersteki kopukluğu yalnızca okuma sorununa bağlanabiliyor. Dikkat sorunlarının okuma dışındaki alanlarda da sürdüğü gözden kaçabiliyor.

Zeka ikisini de gizleyebilir. Parlak bir öğrenci her iki tabloyu uzun süre telafi edebiliyor. Zorlanma çoğu zaman okul yükünün arttığı dönemlerde görünür hale geliyor: ortaokulda, lisede, üniversitede. Zeka ile DEHB'nin ilişkisini DEHB zekayı etkiler mi yazısında anlattım.

Nasıl ayırt ediliyor

Kesin ayrımı uzman değerlendirmesi yapıyor. Ama ayrımı anlamaya yarayan birkaç ipucu var:

• Zorluk nerede? Yalnızca belirli bir beceride, örneğin sadece okumada, ve dikkat tam verildiğinde bile sürüyorsa öğrenme güçlüğü ihtimali artıyor. Dikkatin gerekli olduğu hemen her alanda dalgalı bir performans varsa DEHB ihtimali öne çıkıyor.
• Hatanın türü. Okurken dikkat dağıldığı için satır atlamak ile harfleri ve sesleri tutarlı biçimde çözememek farklı şeyler.
• İlgiyle değişiyor mu? DEHB'de ilgi duyulan konuda performans belirgin biçimde artabiliyor. Öğrenme güçlüğünde ilgi yüksek olsa bile temel beceri zorluğu sürüyor.
• Zaman verilince değişiyor mu? Süre uzatıldığında iş bitiyorsa mesele daha çok hız ve dikkat tarafında olabiliyor. Süre uzasa da aynı hatalar tekrarlanıyorsa, beceri tarafına bakmak gerekiyor.
• Yanıt. DEHB tedavi edildiğinde dikkat düzelirken belirli bir akademik beceri zorluğu sürüyorsa, ayrı bir öğrenme güçlüğü değerlendirilmeli.

Değerlendirmede ne öneriliyor

DuPaul ve arkadaşları (2013), DSM-5'teki değişikliklerden bağımsız olarak DEHB'li öğrencilerin tarama, ayrıntılı değerlendirme ve tedavi takibi sürecinde akademik becerilerinin de değerlendirilmesi gerektiğini vurguluyor.

Amerikan Pediatri Akademisi kılavuzu da DEHB değerlendirmesinde öğrenme güçlükleri dahil eşlik edebilecek tabloların taranmasını öneriyor (Wolraich ve ark., 2019).

Türkiye'de bu değerlendirmede çocuk ve ergen psikiyatrisiyle birlikte rehberlik araştırma merkezleri de devreye giriyor. Eğitsel değerlendirme ve özel eğitim desteği süreçleri buradan yürütülüyor. Yetişkinlerde sürecin nasıl işlediğini yetişkin DEHB tanısı nasıl konur yazısında anlattım.

Birlikte olduklarında destek

Her iki tablo da varsa destek iki kanaldan birlikte yürümeli.

DEHB tarafı için:

• Dikkat dağıtıcıları azaltılmış bir çalışma ortamı. Ayrıntısı DEHB'de ders çalışma ortamı yazısında.
• İşlerin küçük parçalara bölünmesi.
• Görünür takvim ve hatırlatıcılar.
• Gerekiyorsa hekim önerisiyle ilaç tedavisi. Tanı da ilaç kararı da hekimin işi.

Öğrenme güçlüğü tarafı için:

• O beceriye yönelik özel ve yapılandırılmış eğitim. Okuma güçlüğünde örneğin ses bilgisi temelli çalışmalar.
• Destekleyici teknoloji: sesli kitaplar, metni sesli okuyan yazılımlar, yazım denetimi, hesap makinesi.
• Sınavlarda uygun düzenlemeler. Sözlükte sınav düzenlemesi ve ek süre.

Her ikisi için:

• Bireysel ihtiyaçlara göre hazırlanan bir eğitim planı. Sözlükte bireyselleştirilmiş eğitim programı.
• Öğrencinin öz değerini korumak. Sürekli zorlanan öğrenciler kendilerini “aptal” diye tanımlamaya başlayabiliyor; güçlü yanlarının görünür tutulması önemli.

Okuldaki genel düzenlemeler okulda ve üniversitede DEHB yazısında ayrıntılı.

Sık yapılan hata

Okulda en sık gördüğüm hata, tek bir başarılı sonucu kanıt saymak. Bir öğrenci bir sınavdan iyi not alınca “demek ki yapabiliyormuş” deniyor ve konu kapanıyor.

O notun arkasında ne olduğu sorulmuyor: kaç saat, kaç kez baştan başlama, kaç gece. Benim okul yıllarımda çalışan şey tam olarak buydu ve iyi işledi; ta ki yük artana kadar. Telafiyle alınan bir sonuç, telafi gerekmediğinin kanıtı olmuyor.

Derslerde nasıl göründüğünü ayrıca yazdım: matematik ve okuduğunu anlama.

Yetişkinlikte

Öğrenme güçlükleri yetişkinlikte geçmiyor ama çoğu insan telafi yolları geliştiriyor: sesli dinlemek, metni bölmek, hesap makinesini varsayılan haline getirmek, yazıyı başkasına okutmak.

Yetişkinlikte DEHB tanısı alan birinin okulda yaşadığı zorlukların bir kısmı fark edilmemiş bir öğrenme güçlüğünden de kaynaklanmış olabilir. Bunu fark edince, geriye dönüp bakıldığında birçok “neden” sorusu cevabını buluyor. Benim için tanının en iyi tarafı da buydu: geçmişi değiştirmiyor ama okunuşunu değiştiriyor.

Geriye ne kalıyor

DEHB ile öğrenme güçlükleri farklı tablolar ama sık birlikte görülüyor.

Birlikte olduklarında biri diğerini gizleyebildiği için, DEHB tanısı alan bir öğrencinin okuma, yazma ve matematik becerilerinin de ayrıca değerlendirilmesi öneriliyor. Destek de iki kanaldan birlikte yürüdüğünde en iyi sonucu veriyor.

Ve bir şey daha: iyi idare eden öğrenci, desteğe ihtiyacı olmayan öğrenci demek değil.