DEHB ve öğrenme güçlükleri: disleksi, diskalkuli, disgrafi

Bir öğrenci okurken satır atlıyor, harfleri karıştırıyor, uzun paragrafı bitiremiyor. Dikkati mi dağılıyor, yoksa okumanın kendisi mi zor?

Bu soru, DEHB ile öğrenme güçlüğü arasındaki en sık karışıklığın özeti. Cevap çoğu zaman "ikisi birden" oluyor.

İkisi aynı şey mi

Hayır, ama sık birlikte görülüyorlar.

DEHB dikkat, dürtüsellik, hiperaktivite ve düzenle ilgili bir nörogelişimsel tablo. Öğrenmeyi dolaylı olarak etkiliyor: dikkati sürdürmek, talimatı takip etmek, işi bitirmek zorlaşıyor.

Özgül öğrenme güçlüğü ise belirli bir akademik becerinin kendisinde yaşanan kalıcı zorluk. DSM-5 bunu okuma, yazılı anlatım ve matematik alanlarında tarif ediyor (American Psychiatric Association, 2013). Kişi dikkatini tam verse bile o beceride zorlanıyor.

Gündelik dilde bu güçlükler üç adla biliniyor:

• Disleksi: Okumada zorluk. Kelimeleri doğru ve akıcı çözmekte, harf-ses eşleştirmede güçlük.
• Diskalkuli: Matematikte zorluk. Sayı kavramı, aritmetik işlemler ve sayısal akıl yürütmede güçlük.
• Disgrafi: Yazmada zorluk. El yazısı, yazım, dilbilgisi ya da yazılı düşünceyi düzenlemede güçlük.

Ne kadar sık birlikte görülüyorlar

DuPaul, Gormley ve Laracy'nin (2013) 2001-2011 yılları arasındaki 17 çalışmayı değerlendiren derlemesi, DEHB ile öğrenme güçlüğünün birlikte görülme oranını ortalama yaklaşık yüzde 45 olarak buldu. Bu oran önceki tahminlerden yüksek; yazarlar bunun kısmen yazma güçlüklerinin de hesaba katılmasından kaynaklandığını belirtiyor.

Oranlar çalışmadan çalışmaya değişse de sonuç net: DEHB'li bir öğrencide öğrenme güçlüğü olasılığı, istisna sayılamayacak kadar yüksek.

DEHB tanısı konduğunda değerlendirme bitmiyor; okuma, yazma ve matematik becerilerine ayrıca bakmak gerekiyor.

Neden birlikte görülüyorlar

Tek bir sebep yok. Tartışılan birkaç açıklama var:

Ortak kalıtsal ve nörogelişimsel zemin. İki tablo da gelişimsel ve kalıtımın önemli rol oynadığı durumlar. Bazı ortak risk faktörlerini paylaşıyor olabilirler. Sözlükte kalıtım.

Ortak bilişsel süreçler. Çalışma belleği ve bilgi işleme hızı gibi süreçler hem DEHB'de hem de öğrenme güçlüklerinde zorlanabiliyor. Yürütücü işlevler üzerine yapılan meta analiz, DEHB'de bu işlevlerin tutarlı biçimde zorlandığını gösteriyor (Willcutt ve ark., 2005).

Birbirini besleme. Okumada zorlanan bir öğrencinin okuma sırasında dikkati daha çabuk dağılabiliyor; dikkati dağılan bir öğrenci de okuma pratiğinden daha az yararlanabiliyor.

Biri diğerini nasıl gizler

Birlikte olduklarında bir tablo diğerini örtebiliyor. Bu da en önemli pratik sorun.

DEHB öğrenme güçlüğünü gizleyebilir. Bir öğrencinin okuma sorunları "dikkati dağınık, dikkatini verse okur" diye açıklanabiliyor. DEHB tedavisi başladığında dikkat düzeliyor ama okuma güçlüğü sürüyor. İşte o noktada altta ayrı bir öğrenme güçlüğü olduğu fark ediliyor.

Öğrenme güçlüğü DEHB'yi gizleyebilir. Tersine, okumada çok zorlanan bir öğrencinin dersteki kopukluğu yalnızca okuma sorununa bağlanabiliyor. Dikkat sorunlarının okuma dışındaki alanlarda da sürdüğü gözden kaçabiliyor.

Zekâ ikisini de gizleyebilir. Parlak bir öğrenci her iki tabloyu uzun süre telafi edebiliyor. Zorlanma çoğu zaman okul yükünün arttığı dönemlerde görünür hâle geliyor.

Nasıl ayırt ediliyor

Kesin ayrımı uzman değerlendirmesi yapıyor. Ama ayrımı anlamaya yarayan birkaç ipucu var:

• Zorluk nerede? Yalnızca belirli bir beceride (örneğin sadece okumada) ve dikkat tam verildiğinde bile sürüyorsa, öğrenme güçlüğü ihtimali artıyor. Dikkatin gerekli olduğu hemen her alanda dalgalı bir performans varsa DEHB ihtimali öne çıkıyor.
• Hatanın türü. Okurken dikkat dağıldığı için satır atlamak ile harfleri ve sesleri tutarlı biçimde çözememek farklı şeyler.
• İlgiyle değişiyor mu? DEHB'de ilgi duyulan konuda performans belirgin biçimde artabiliyor. Öğrenme güçlüğünde ilgi yüksek olsa bile temel beceri zorluğu sürüyor.
• Tedaviye yanıt. DEHB tedavisiyle dikkat düzelirken belirli bir akademik beceri zorluğu sürüyorsa, ayrı bir öğrenme güçlüğü değerlendirilmeli.

Değerlendirmede ne öneriliyor

DuPaul ve arkadaşları (2013), DSM-5'teki değişikliklerden bağımsız olarak DEHB'li öğrencilerin tarama, kapsamlı değerlendirme ve tedavi takibi sürecinde akademik becerilerinin de değerlendirilmesi gerektiğini vurguluyor.

Amerikan Pediatri Akademisi kılavuzu da DEHB değerlendirmesinde öğrenme güçlükleri dahil eşlik edebilecek tabloların taranmasını öneriyor (Wolraich ve ark., 2019).

Türkiye'de bu değerlendirme için çocuk ve ergen psikiyatrisi ile birlikte rehberlik araştırma merkezleri önemli bir rol üstleniyor. Eğitsel değerlendirme ve özel eğitim desteği süreçleri buradan yürütülüyor.

Birlikte olduklarında destek

Her iki tablo da varsa destek iki kanaldan birlikte yürümeli.

DEHB tarafı için:

• Dikkat dağıtıcıları azaltılmış bir çalışma ortamı.
• İşlerin küçük parçalara bölünmesi.
• Görünür takvim ve hatırlatıcılar.
• Gerekiyorsa hekim önerisiyle ilaç tedavisi.

Öğrenme güçlüğü tarafı için:

• O beceriye yönelik özel ve yapılandırılmış eğitim. Okuma güçlüğünde örneğin ses bilgisi temelli çalışmalar.
• Destekleyici teknoloji: sesli kitaplar, metni sesli okuyan yazılımlar, yazım denetimi, hesap makinesi.
• Sınavlarda uygun düzenlemeler. Sözlükte sınav düzenlemesi ve ek süre.

Her ikisi için:

• Bireysel ihtiyaçlara göre hazırlanan bir eğitim planı. Sözlükte bireyselleştirilmiş eğitim programı.
• Öğrencinin öz değerini korumak. Sürekli zorlanan öğrenciler kendilerini "aptal" olarak tanımlamaya başlayabiliyor; güçlü yanlarının görünür tutulması önemli.

Okuldaki genel düzenlemeler okulda ve üniversitede DEHB yazısında ayrıntılı.

Yetişkinlikte

Öğrenme güçlükleri yetişkinlikte geçmiyor ama çoğu insan telafi yolları geliştiriyor. Yetişkinlikte DEHB tanısı alan birinin okulda yaşadığı zorlukların bir kısmı, fark edilmemiş bir öğrenme güçlüğünden de kaynaklanmış olabilir.

Bunu fark etmek, geriye dönüp bakıldığında birçok "neden" sorusuna açıklama getirebiliyor.

Özet

DEHB ile öğrenme güçlükleri farklı tablolar ama sık birlikte görülüyor; yaklaşık her iki DEHB'li öğrenciden birinde bir öğrenme güçlüğü de olabiliyor.

Birlikte olduklarında biri diğerini gizleyebildiği için, DEHB tanısı alan bir öğrencinin okuma, yazma ve matematik becerilerinin de ayrıca değerlendirilmesi öneriliyor. Destek de iki kanaldan birlikte yürüdüğünde en iyi sonucu veriyor.