DEHB zekayı etkiler mi?

Tanıdan sonra geçmişimi yeniden okurken en çok takıldığım cümle şuydu: “Zeki, biraz daha çalışsa.”

Bu cümleyi yıllarca duydum ve ona itiraz etmek hiç aklıma gelmedi. Notlarım kötü değildi, ödevi son gece yapıyordum ama yapıyordum. Dışarıdan bakınca ortada bir sorun görünmüyordu. İçeriden bakınca her dönem aynı yerde tıkanıyordum: bildiğim şeyi zamanında ve eksiksiz çıkaramıyordum.

Sonra aynı cümlenin bir benzerini tanı almış hemen herkesin taşıdığını gördüm. “Yapabileceğimi biliyorlardı, ben de biliyordum, yine de olmuyordu.” Bu yüzden bu soruyu geçiştirmek istemiyorum; cevabı sandığından biraz daha katmanlı.

Önce kısası

DEHB bir zeka bozukluğu sayılmıyor. Tanı zekanın her düzeyinde konuyor: çok yüksek puan alanlarda da, ortalamada da, ortalamanın altında da. Zeka ne tanı ölçütlerinden biri ne de dışlama sebebi.

Uzun cevap şu: zeka bir kapasite tahmini, hayatta karşına çıkan şeyse performans. DEHB kapasitenin kendisine değil, kapasiteyi sonuca çeviren mekanizmaya dokunuyor.

Bilmek ile yapmak arasında ne var

Bir şeyi bilmek bir yetenek. O bilgiyi doğru anda, doğru sırayla ve sonuna kadar uygulamak başka bir yetenek.

DEHB ikincisinde zorlanıyor. Willcutt ve arkadaşlarının (2005) meta analizi, yürütücü işlev alanındaki farkların DEHB'de tutarlı biçimde bulunduğunu gösteriyor: planlama, başlatma, sürdürme, sıralama, ketleme. Aynı çalışmanın atlanmaması gereken bir bulgusu daha var: bu farklar grup düzeyinde tutarlı ama DEHB'li herkeste bulunmuyor. Yani bir yürütücü işlev testinden iyi puan almak tanıyı ortadan kaldırmıyor.

Bu ayrımın gündelik hali şöyle görünüyor. Sınavda konuyu biliyorsun, soruyu yarısına kadar okuyup cevaba atlıyorsun. Raporun içeriği kafanda bitmiş, açıp ilk cümleyi yazmak iki hafta sürüyor. Toplantıda söyleyeceğin şey netken, sıra sana gelene kadar cümle dağılıyor. Üçünde de bilgi yerinde duruyor; taşıma mekanizması takılıyor.

Mekanizmanın ayrıntısını yürütücü işlevler yazısında anlattım.

Zeka motorun gücü. Yürütücü işlevler vites ve direksiyon. Güçlü bir motor, vites geçmiyorsa yolu almıyor.

Kapasite ile sonuç arasındaki boşluk

Bu boşluk DEHB'nin en görünen sonuçlarından biri:

• Derste anlayıp sınavda kaybetmek
• Fikir üretip projeyi bitirememek
• İşi bildiğin halde teslimi kaçırmak
• Yazdığın metni gönderememek
• Zor kısmı bitirip son yüzde beşte durmak

Dışarıdan bakan kişi yalnızca sonucu görüyor ve iki açıklama arasında seçim yapıyor: ya yeterince zeki değil ya da yeterince çabalamıyor. İkisi de tabloyu yanlış okuyor.

Bu yanlış okumanın uzun vadeli bir bedeli var. Yıllarca “potansiyelini kullanmıyorsun” cümlesini duyan biri, sonunda o cümleyi kendi sesiyle söylemeye başlıyor. Etiketin nasıl yerleştiğini potansiyelini kullanmıyor etiketi yazısında, bıraktığı izi DEHB'de utanç ve öz şefkat yazısında anlattım.

Zeka testleri ne gösteriyor

Burası “DEHB zekayı etkilemez” cümlesinin fazla düz kaldığı yer, o yüzden olduğu gibi yazıyorum.

Frazier ve arkadaşlarının (2004) meta analizi, DEHB grubunun toplam zeka puanı ortalamasının karşılaştırma grubundan düşük çıktığını bildiriyor; etki büyüklüğü orta düzeyde (d = 0,61). Yani ölçülen puanlarda gerçek bir ortalama fark var.

Bu farkın ne anlama geldiği ise ayrı bir soru. Burada birkaç şeyi birlikte akılda tutmak gerekiyor:

• Gruplar büyük ölçüde örtüşüyor. Ortalamalar arasındaki bir fark, tek tek insanlar hakkında bir şey söylemiyor. Çok yüksek puan alan çok sayıda DEHB'li var.
• Testin bazı bölümleri dikkate duyarlı. Çalışma belleği ve işlem hızı isteyen alt testler, dikkat dalgalanmasından doğrudan etkileniyor. Barkley ve arkadaşlarının (2008) derlemesi bu tür performans farklarının DEHB'de sık görüldüğünü ortaya koyuyor.
• Ölçülen şey o günkü performans. Uykusuz, kaygılı ya da ilgisini hiç çekmeyen bir görevin başında oturan biri, kapasitesinin altında puan alabiliyor.

Uygulamadaki karşılığı şu: bir DEHB değerlendirmesinde alt testler arasındaki dağılım, toplam puandan daha çok şey söyleyebiliyor. Testi yorumlayan kişinin DEHB'yi biliyor olması da fark yaratıyor. Tek bir düşük alt test puanı ne tanı koyuyor ne de tanıyı kaldırıyor.

Yüksek kapasite tanıyı nasıl geciktiriyor

Bu birliktelik geç tanının en sık sebeplerinden biri ve benim hikayemin de tam ortasında duruyor.

Kapasitesi yüksek bir çocuk, DEHB'ye rağmen uzun süre yeterli sonucu alabiliyor. Son gece çalışıp geçiyor, derste duyduğuyla idare ediyor, açığı hızla kapatıyor. Kimse bir şey fark etmiyor, çünkü fark edilmeyi tetikleyen şey genelde düşük not oluyor.

Sonra talep artıyor: lise, üniversite, ilk iş, kendi işi. Dışarıdan gelen yapı azalırken iş yükü büyüyor ve telafi yetmemeye başlıyor. İlk gerçek tıkanma çoğu zaman bu geçişlerden birinde görünüyor.

Ben bunun adını ancak tanıdan sonra öğrendim: telafi stratejisi. Yıllarca kurduğum sistemler işe yarıyordu, ama her biri enerjiyle ayakta duruyordu ve enerji bitince sistem de bitiyordu.

DEHB yaratıcılık getirir mi

Bu iddia sık tekrarlanıyor. Dürüst cevabı şu: bu alandaki kanıt zayıf ve tutarsız.

Bildirilenler daha çok niteliksel. DEHB'li yetişkinler alışılmadık bağlantılar kurabildiklerini, ilgi duydukları alanda çok derin çalışabildiklerini ve baskı altında hızlı hareket ettiklerini anlatıyor. Bunlar gerçek deneyimler. Ama bunları DEHB'li grubun ortalamasında kanıtlanmış bir üstünlük gibi sunmak mümkün değil.

Tartışmanın tamamı DEHB'de güçlü yanlar meselesi yazısında.

Boşluğu kapatan şey

Kapasite ile sonuç arasındaki mesafeyi daha çok çabalamak kapatmıyor; zaten çabalıyorsun. İşe yarayan şey, eksik olan yapıyı dışarıdan kurmak:

• İlk adımı yaz. “Raporu yaz” bir görev tarifi değil. “Belgeyi aç ve başlığı at” öyle. Başlayamama meselesini görev felci yazısında anlattım.
• Süreyi görünür kıl. Geri sayan bir saat, masanın üstünde duran bir zamanlayıcı. Zamanı hissetmekte zorlanıyorsan onu gözle görmen gerekiyor.
• Teslim tarihini parçala. Tek bir son tarih, DEHB'de çoğu zaman son gecenin adı oluyor. Üç ara tarih, üç ayrı başlangıç demek.
• Bitirmeyi ayrı bir iş say. Son yüzde beş, ilk yüzde doksan beşten farklı bir beceri istiyor. Takvime ayrıca yaz.
• Kontrolü dışarı taşı. Gönderemediğin metni birine okutmak, bitirmeyi çoğu zaman hızlandırıyor.

Bunların toplamına dış iskele deniyor ve gözlük takmaktan bir farkı yok: kapasiteyi artırmıyor, onu kullanabilmeni sağlıyor.

En sık yapılan hata da tam burada: iskele işe yarayınca insan onu bırakıyor. “Artık alıştım, listeye gerek yok.” Bende bu her seferinde aynı yere çıkıyor.

Neyi bilmiyoruz

Bu soruda tartışmalı tarafı da söylemek gerekiyor.

Yüksek kapasite ile DEHB birlikte bulunduğunda tanının nasıl konması gerektiği net değil. Ölçütler ortalama bir işlev düzeyine göre yazılmış; kapasitesi yüksek biri dışarıdan “idare ediyor” görünürken kendi çizgisinin çok altında olabiliyor. Bunun değerlendirmeye nasıl yansıtılacağı konusunda ortak bir kural yok.

Zeka testinin DEHB tanısında ne kadar yer tutması gerektiği de tartışılıyor. Test tek başına tanı koymuyor. Tanı; gelişimsel öykü, birden fazla ortamdan gelen bilgi ve işlev kaybının birlikte değerlendirilmesiyle konuyor ve bu değerlendirme bir hekimin işi.

Bana kalan

“Zekisin ama çalışmıyorsun” cümlesinin verdiği hasar, yanlış olmasından değil eksik olmasından geliyor. Zeki kısmı doğru olabilir. Çalışma kısmı da doğru olabilir; çok uğraşan biri de aynı cümleyi duyabiliyor.

Eksik olan üçüncü parça: çalışmanın başlaması, sürmesi ve bitmesi için gereken mekanizma. Bu yazıdan çıkardığım şey şu: çözüm kendini daha çok zorlamak değil, zorlamayı bıraktığın yere bir yapı koymak.

Zeki sayılmak üzerine günlükte ayrı bir yazı var: Kendini zeki sananlar.