Görev felci: ne yapacağını bilip başlayamamak

Masada oturuyorum. Ne yapmam gerektiğini biliyorum. Nasıl yapacağımı da biliyorum. Hatta yapmak istiyorum.

Ve hiçbir şey olmuyor.

Bu hali anlatmakta hep zorlandım, çünkü dışarıdan bakan biri için “yapmıyorsun” ile “yapamıyorsun” aynı görünüyor. İçeriden ise ikisi arasında büyük fark var. Yapmamak bir karar. Bu ise bir duvar.

Adı görev felci ve tembellikle ilgisi yok.

Ertelemeden farkı

Erteleme bir tercih gibi işliyor: yaparım ama sonra. Araya başka bir şey koyuyorsun ve o şeyden keyif de alabiliyorsun. Ertelerken diziyi izleyebiliyorsun.

Görev felcinde tercih hissi yok. Beden hareket etmiyor ve araya koyduğun şeyden de keyif almıyorsun. Bende tipik hali şu: ekrana bakıp yirmi dakika hiçbir şey yapmamak, sonra bunu fark edip kendime kızmak. O yirmi dakikada dinlenmiş de olmuyorum.

Üçüncü bir hal daha var, kaçınma: iş zihinden tamamen siliniyor. Erteleme zamanı geciktiriyor, kaçınma konuyu yok sayıyor. İkisinin ayrımını erteleme mi kaçınma mı yazısında ele aldım.

Yapmamak bir karar. Görev felci bir karar olmuyor; kararın hiç oluşmaması oluyor.

Altında ne var

Barkley'in (1997) kuramında DEHB'nin merkezinde yürütücü işlevler duruyor ve bunların ilk basamağı görev başlatma. Ne yapılacağını bilmek ayrı bir yetenek, o ilk hareketi başlatmak ayrı. Bunları aynı şey sanmak, DEHB'yi anlamayı en çok zorlaştıran hatalardan biri; ayrıntısını yürütücü işlevler yazısında anlattım.

Brown'un (2005) modeli benzer bir noktaya varıyor: DEHB'yi tek bir dikkat sorunu olarak değil, bir yönetim kümesinin düzensiz çalışması olarak tarif ediyor.

Pratikte kilidi üç şey besliyor:

• Belirsizlik. İlk adımın ne olduğu net değilse başlangıç noktası da yok. Zihnim işe bakıyor ve tutacak bir yer bulamıyor.
• Duygusal yük. İşin kendisi değil, çağrıştırdığı şey ağır: suçluluk, korku, utanç. Üç haftadır bekleyen bir mesaj, artık mesaj olmaktan çıkmış oluyor.
• Boyut. Zihin işi tek parça görüyor ve tek parça taşınamıyor.

Bende genelde üçü birden oluyor ve hangisinin baskın olduğunu bulmak, çözümü seçmenin ilk adımı. Erteleme türlerini ayıran bir yazı yazdım; oradaki teşhis mantığı burada da işe yarıyor: erteleme türleri.

Kilitlenme anında bedende ne oluyor

Bunu anlatmak zor ama denemeye değer, çünkü tarif edebildiğim gün mesele bir “huy” olmaktan çıktı.

Kilitlendiğimde bir gerginlik var. Rahat değilim, keyifli değilim, dinlenmiyorum. Bir tür hazır bekleme hali: sanki her an kalkacağım ve kalkmıyorum. Zihnim işin etrafında dönüyor, işe hiç girmiyor.

Bir de zaman tuhaflaşıyor. Yirmi dakika beş dakika gibi geçiyor. Saate baktığımda irkiliyorum ve o irkilme, kalkmak yerine daha derin bir donmaya yol açıyor. Çünkü artık işin üstüne bir de kaybettiğim zamanın suçluluğu biniyor.

Sonra bir aşama daha var: kendimle pazarlık. “Şu sayfayı okuyup başlayacağım.” “Bir kahve yapıp başlayacağım.” Bunların hepsi makul geliyor ve hiçbiri başlamakla sonuçlanmıyor. Pazarlığın kendisi, başlamamanın bir biçimi.

Bunları fark etmek bende bir şeyi değiştirdi. Artık kendime “neden başlamıyorsun” diye sormuyorum, çünkü cevabı yok. Onun yerine “şu an ne kadar küçük bir şey yapabilirim” diye soruyorum. İkinci sorunun her zaman bir cevabı oluyor.

Kilidi açan şeyler

İlk adımı utandıracak kadar küçültmek. “Rapor yaz” olmaz, “dosyayı aç” olur. “Evi topla” olmaz, “tek bir bardağı mutfağa götür” olur. Adım küçük gelmiyorsa yeterince küçük değildir. Bu kuralı kendime koyduğumdan beri listem tuhaf görünüyor ve işliyor.

Adımı zamanla eşleştirmek. İki dakikalık bir sayaç, işin süresiyle ilgili verdiğin sözü ortadan kaldırıyor. İki dakika sonra durabileceğimi bilmek, başlamayı mümkün kılıyor. Çoğu zaman durmuyorum, ama durabilecek olmam gerekiyor. Ayrıntısı iki dakika kuralı yazısında.

Belirsizse önce yazmak. Adımların ne olduğunu bilmiyorsan asıl iş o. Beş dakika oturup maddeleri yazmak, işin kendisinden ayrı bir iş ve genelde daha kolay.

Yanına biri. Sebebi tam bilinmeyen ama etkisi güçlü bir yöntem. Kişi yardım etmiyor, sadece orada oluyor. Bende en güvenilir çalışan şey bu; eşlikçi çalışma yazısında anlattım.

Ortamı değiştirmek. Aynı masada kilitlendiysen başka bir odaya geçmek bazen tek başına yetiyor.

Sesli söylemek. “Şimdi dosyayı açıyorum” demek, niyeti bir hareket haline getiriyor. Kimsenin duymadığı bir odada bile çalışıyor.

Başkalarına anlatmak

Bu hali anlatmanın zorluğu şurada: “yapamıyorum” cümlesi kulağa bir bahane gibi geliyor, özellikle de o işi geçen hafta yapabilmişsen.

Bende işe yarayan anlatım şu oldu: “Bu iş bende sıkışmış durumda. Bir adım küçültmeme yardım eder misin?” Bu cümle karşı tarafa somut bir şey veriyor. “Anlayış göster” demiyor, “şunu yap” diyor.

İşe yaramayan şey ise açıklamaya çalışmak. Uzun uzun mekanizma anlatmak beni yoruyor ve karşı tarafı ikna etmiyor. İkna eden şey, işin birlikte küçültülüp yapıldığını görmek oluyor.

Bir de işyerinde söylenecek hali var. Orada “başlayamıyorum” yerine “bu işin ilk adımı bana net gelmiyor, birlikte tanımlayabilir miyiz” demek hem doğru hem güvenli. Çoğu zaman gerçekten de sorun budur ve karşı taraf bunu bir zayıflık olarak okumuyor.

Ne işe yaramıyor

Bunu da yazmak istiyorum, çünkü yıllarca yanlış yerlerde denedim.

Kendini motive etmeye çalışmak. Motivasyon konuşması bende hiç başlangıç üretmedi. Üretmesi gereken şey bir his ve o his gelmediğinde elimde hiçbir şey kalmıyor.

Daha büyük bir plan yapmak. Kilitlendiğim işi çözmek için oturup üç aylık plan yaptığım günler oldu. Plan güzeldi ve o iş yine yapılmadı.

Cezalandırmak. “Bunu bitirmeden kalkmayacağım” cümlesi bende felci derinleştiriyor, çünkü işin boyutunu daha da büyütüyor.

Başlatma için iki somut protokolü ayrı yazdım: beş dakika kuralı ve yarım bırakarak durmak.

Ne zaman başka bir şeye bakmak gerekiyor

Görev felci haftalarca sürüyorsa, her işte oluyorsa ve yanında ilgi kaybı, uyku bozukluğu ya da umutsuzluk varsa mesele yalnızca başlatma olmayabilir.

Depresyon ve kaygı DEHB'ye sık eşlik ediyor ve çok benzer bir tablo üretiyor (Faraone ve ark., 2021). Bu ayrımı bir uzman yapıyor ve yapması gerekiyor, çünkü iki tablonun çözümü farklı. Zor bir dönemden geçiyorsan Türkiye'de 112 ve ALO 183 hatları var.

Kendi payıma en çok işe yarayan cümle şu oldu: duvarın önünde durduğumda kendime kızmak duvarı kaldırmıyor. Küçük bir tuğla çekmek kaldırıyor.

Donup kaldığım bir günü günlükte yazmıştım: Duvara bakmak.