DEHB hangi mesleklere engel? Tek tek bakıyoruz

DEHB tanısı Türkiye'de bütün mesleklere engel değil, ama "hiçbirine engel değil" demek de yanlış olur. Bazı yollarda DEHB yönetmelikte adıyla geçiyor. Bazılarında kişiye göre kurul kararı veriliyor. Çoğu meslekte ise metin tanı adından hiç söz etmiyor.

Tanı aldığımda 22 yaşındaydım ve bu soruyu ben de sordum. İnternette bulduğum cevaplar iki uçtaydı: "DEHB'liler her şeyi yapabilir" ya da "memur bile olamazsın". İkisi de bir mevzuat metnine dayanmıyordu. Bu yazıda kanun ve yönetmelik metinlerini tek tek açıp her meslek için ne yazdığını aktarıyorum. Hangi işin sana iyi geleceği ayrı bir soru; onu DEHB'de hangi işler daha uygun yazısında konuştum. Burada baktığım tek şey, kapının hukuken açık olup olmadığı.

DEHB tanısı nelere engel, nasıl anlaşılır?

Bir meslek için önce şu soruyu sor: o mesleğe girişte ayrı bir sağlık metni var mı? Türkiye'de meslekler bu açıdan kabaca üç kümeye ayrılıyor.

Birinci kümede silah taşıyan ve öğrencilik yoluyla mesleğe giren görevler var. Burada hastalık listesi uzun, şart sert. İkinci kümede güvenliği başkalarının hayatına doğrudan bağlı işler var: uçuş, gemi, tren. Burada tanı adı kadar dikkatin, ilacın ve tedavinin seyri önemseniyor ve karar kişiye göre veriliyor. Üçüncü kümede memurluk, öğretmenlik ve hukuk meslekleri var. Metin kısa ve genel: görevi sürekli yapmaya engel bir durum olmayacak.

Bir de metni olmayan büyük alan var: özel sektör ve serbest çalışma.

Hangi meslekte hangi kural geçerli?

Tablo, aşağıda anlattıklarımın kısa hali. Son sütun benim okumam, sana özel bir sonuç değil.

Meslek	Metinde ne var	DEHB açısından okuma
Askeri okul, subay, astsubay	DEHB, Hastalıklar Listesi madde 18'de adıyla geçiyor. Öğrenci adayı tam sağlam olmalı	En kapalı yol
Polis öğrenciliği	Ek listede DEHB adıyla geçiyor, ruhsal yönden sağlamlık aranıyor	Çok sıkı
Pilot	DEHB adı yok, ruhsal bozuklukta psikiyatrik değerlendirme gerekiyor	Kişiye göre, zor
Gemi adamı	DEHB adıyla geçiyor, sınırlı uygunluk da mümkün	Kişiye göre
Özel güvenlik	Görevi engelleyen akıl hastalığı olmamalı, ruh sağlığı muayenesi var	Kişiye göre, olumsuz karar ağır
Demiryolu kritik görevler	Sağlık şartı, madde testi ve psikoteknik	Ekini kendin kontrol et
Devlet memuru	Görevi devamlı yapmaya engel akıl hastalığı olmamalı	Genelde açık, kurum kararı
Öğretmen	Öğretmenlik görevine engel sağlık durumu olmamalı, sağlık kurulu raporu	Genelde açık, kurul kararı
Hakim, savcı	Görevi yurdun her yerinde sürekli yapmaya engel hastalık olmamalı	DEHB adı yok
Avukat	Avukatlığı sürekli yapmaya engel malullük olmamalı	DEHB adı yok
Özel sektör	Genel bir yasağa rastlamadım	Açık

DEHB askeri okula ve polisliğe engel mi?

Bu iki yol listenin en sert yeri, çünkü aranan şart "görevi yapabilir" değil, neredeyse "hiç hastalığı yok".

Türk Silahlı Kuvvetleri, Jandarma ve Sahil Güvenlik için geçerli Sağlık Yeteneği Yönetmeliği'nin Hastalıklar Listesi'nde, ruh sağlığı bölümünün 18. maddesi DEHB'yi iki yerde sayıyor. Remisyonda ya da hafif düzeyde olan DEHB (A) diliminde. Tedaviye rağmen belirtileri azalmayan, eşlik eden tanıları olan ve davranış alanında belirgin sorun yaşadığı belgelenen olgular ise (B) diliminde. Öğrenci adayları için ise yönetmeliğin 35. maddesi başka bir ölçü koyuyor: öğrenci adayı tam sağlam olmalı. Dolayısıyla listeye girmiş bir tanı, askeri okul yolunda ciddi bir engel. Karar yetkili sağlık kurulunda veriliyor ve dönem başvuru kılavuzu ayrıca okunmalı.

Emniyet tarafında 3 Ocak 2018 tarihli yönetmeliğin ekini açtım. Taranmış bir metin olduğu için ve sonradan değişiklikler yapıldığı için, başvuru yapacaksan güncel ilanla karşılaştırmanı öneririm. Ekin ruh sağlığı bölümünde öğrenci adaylarından ruhsal yönden sağlam olmaları isteniyor. Sürekli ilaç tedavisi gerektiren bir hastalığı olanların öğrenciliğe kabul edilmeyeceği yazıyor. DEHB, "geçirilmiş ruhsal bozukluklar" arasında ve kişinin işlevselliğini etkileyen, kronikleşme ihtimali olan bozukluklar arasında adıyla sayılıyor ve B, C, D dilimlerindeki durumlar öğrenciliğe engel. Aynı bölümde son iki yılın belirtisiz ve tedavisiz geçirilmesinin psikiyatrik açıdan sağlam kabul edildiğini söyleyen bir açıklama da var, ama C ve D dilimlerindeki tanılar için süre ayrımı yapılmıyor. Yönetmeliğin Ek-2'sindeki Sağlık Bilgi Formu'nda da psikiyatrik tanı ve tedavi geçmişi ayrı bir satır olarak geçiyor.

Bu cümle umut gibi okunabilir, o yüzden açık yazayım: başvuru için ilaç kesmeyi ben önermem. Geçmiş kayıtları silinmiyor, tedavi bırakmanın bedelini de sen ödüyorsun. Bu kararı hekiminle konuş.

DEHB olan biri pilot ya da denizci olabilir mi?

Sivil havacılıkta geçerli metin Sivil Havacılık Genel Müdürlüğü'nün Havacılık Sağlık Talimatı (SHT-MED). Psikiyatri başlıklı MED.B.055 maddesinde DEHB adı geçmiyor. Metin, lisansın güvenli kullanımına mani olacak psikiyatrik bir hastalık ya da bozukluk arıyor ve "ruhsal veya davranışsal bozukluk" gibi rahatsızlıkları olan adayların uygun sayılması için tatminkar bir psikiyatrik değerlendirme şartı koyuyor. Birinci sınıf sağlık sertifikası başvurularında bu durumlar SHGM'nin havacılık sağlık birimi AMS'ye sevk ediliyor. Yani kapı tanıyla kilitlenmiyor, ama yol uzun ve sonuç garanti değil. İlaç kullanımının nasıl değerlendirileceğini başvurmadan önce yetkili havacılık hekimine sormak gerekiyor.

Gemi adamlığında ise beklenmedik bir açıklık var. Sağlık Bakanlığı'nın Gemiadamları Sağlık Yönergesi'nin Ek-1 tablosu, "dikkat (ADHD)" bozukluklarını adıyla yazıyor. Gerekçe olarak performans ve güvenilebilirliğin zarar görmesi gösteriliyor. Güvenlik açısından kritik sonuçları olduğu düşünülürse sürekli uygunsuzluk, yalnızca sınırlı görevleri yerine getirebiliyorsa sınırlı uygunluk öngörülüyor. Denizdeyken yan etki beklenmemesi ve önceki deniz hizmetinde bir olay yaşanmamış olması aranıyor. Bana kalırsa bu tablo, DEHB'ye en dürüst bakan metinlerden biri: tanıya değil, tanının o gemide ne yapacağına bakıyor.

Özel güvenlik ve demiryolu işleri kimlere kapalı?

5188 sayılı Kanun, özel güvenlik görevlisinde görevin yapılmasına engel olabilecek vücut ve akıl hastalığı bulunmamasını şart koşuyor. 26 Haziran 2021 tarihli ve 31523 sayılı Resmi Gazete'de yayımlanan Özel Güvenlik Görevlileri Sağlık Şartları Yönetmeliği'nde aday raporunun muayene branşları arasında ruh sağlığı ve hastalıkları da var. Yönetmeliğin ana metninde DEHB ifadesi geçmiyor, ama çok önemli bir ayrıntı var: ruh sağlığı nedeniyle "özel güvenlik görevlisi olamaz" kararı verilen kişi tekrar başvuramıyor. Hastalık listesi yönetmeliğin ekinde olduğu için onu ayrıca okumalısın. Silahlı görev düşünüyorsan KPSS kılavuzu "silahlı özel güvenlik görevlisi olur" ibareli sağlık kurulu raporu istendiğini de söylüyor.

Demiryolunda KPSS-2026/1 kılavuzu, TCDD'nin hareket memuru, sürveyan ve benzeri pozisyonlarında Demiryolu Emniyet Kritik Görevler Yönetmeliği'ndeki sağlık koşullarını, uyuşturucu ve uyarıcı madde taramasını ve psikoteknik yeterliliği şart koşuyor. O yönetmeliğin sağlık ekinin psikiyatri satırlarını bu yazı için açamadım, o yüzden burada yorum yapmıyorum. Reçeteli ilaç kullanıyorsan tarama testinin nasıl değerlendirileceğini kurumdan yazılı öğren.

Kamu kadrolarında özel şartlar kadroya göre de değişebiliyor. Aynı kılavuzda DHMİ'nin Apron Memuru pozisyonu için "davranış bozuklukları vb. psikolojik ve sinirsel rahatsızlıklar" yazıyor ve sağlık kurulu raporu isteniyor. Bu yüzden tercih yapmadan önce kılavuzun özel şartlar kısmını okumak gerekiyor. Ticari sürücülük düşünüyorsan ehliyetle ilgili kuralları da DEHB ve ehliyet yazısında bulabilirsin.

DEHB ile memur, öğretmen, hakim ya da avukat olunur mu?

Bu dört yolda metinlerin dili birbirine benziyor ve hiçbiri DEHB demiyor.

Memur. 657 sayılı Kanun'un 48. maddesi, görevini devamlı yapmasına engel olabilecek akıl hastalığı bulunmamasını istiyor. KPSS-2026/1 kılavuzu, hangi hastalığın hangi göreve engel olacağına resmi sağlık kurulu raporlarına bakılarak kurumların karar vereceğini yazıyor. Kanunda hastalık listesi yok.

Öğretmen. 7528 sayılı Öğretmenlik Mesleği Kanunu'nun 9. maddesi, sağlık durumu yönünden öğretmenlik görevini yapmaya engel bir durum olmamasını istiyor. Sözleşmeli öğretmen yönetmeliği ise öğretmenlik mesleğini yapabileceğine dair sağlık kurulu raporu arıyor. Rapor başvuruda değil, kayıt sırasında isteniyor.

Hakim ve savcı. 2802 sayılı Kanun'un 8. maddesi, bu görevleri sürekli olarak yurdun her yerinde yapmaya engel olabilecek vücut ve akıl hastalığı ya da engellilik bulunmamasını şart koşuyor. "Yurdun her yerinde" ifadesi dikkat çekici.

Avukat. 1136 sayılı Avukatlık Kanunu'nun 5. maddesi, avukatlığı sürekli olarak gereği gibi yapmaya engel vücut veya akılca malul olmayı kabul engeli sayıyor. Staj başvurusunda da buna dair bir sağlık raporu isteniyor.

Dördünde de ölçü, tanının adı değil görevin sürekli yapılıp yapılamayacağı. Bu metinlere dayanarak DEHB'nin bu mesleklere kendiliğinden engel olduğunu söyleyemem. Kesin sonuç da vaat edemem, çünkü son sözü kurul ve kurum söylüyor. Engelli olarak kamuya girmek ayrı bir yol; onu DEHB ve EKPSS yazısında anlattım.

Özel sektörde DEHB bir işe engel mi?

Özel sektörde DEHB tanısı olanın şu işi yapamayacağını söyleyen genel bir kurala rastlamadım. Sektöre özgü iş sağlığı kuralları ve işe giriş muayeneleri ayrı bir konu; orada sana sorulan soruya doğru cevap vermek gerekiyor.

Sıradan bir iş görüşmesinde ise tanını söylemek zorunda değilsin. Bunu nasıl yöneteceğini iş görüşmesinde DEHB söylenmeli mi yazısında anlattım. Serbest çalışırken ya da kendi şirketini kurarken de bir sağlık kapısından geçmiyorsun; ben de kendi şirketimi kurarken böyle bir engelle karşılaşmadım.

DEHB raporu mu engel, tanının kendisi mi?

Arama sorgularında "DEHB raporu hangi mesleklere engel" diye geçiyor, ama burada üç ayrı şey birbirine karışıyor.

Birincisi tanı kaydı: muayene ve reçete kayıtların. Sağlık kurulu seni muayene ederken tanı ve tedavi geçmişine bakabiliyor, yukarıdaki metinlerin çoğu da buna göre yazılmış. İkincisi ilaç raporu: reçete sürecini kolaylaştıran bir belge, tek başına mesleki bir karar içermiyor. Üçüncüsü engelli sağlık kurulu raporu: hukuken ayrı bir değerlendirme, bir statü doğuruyor ve bir hakkı kullanmak istediğinde işe yarıyor. Bu ayrımı DEHB bir engellilik mi yazısında uzun uzun anlattım.

Engelli raporuyla ilgili bir ayrıntı burada önem kazanıyor: raporda kişinin çalıştırılamayacağı işlerin niteliği yazılıyor. Ayrıntısını engelli raporunun dezavantajları yazısında bulabilirsin. Hangi raporun neye yaradığını ise DEHB raporu nasıl alınır yazısında tablo halinde topladım. Askeri okul, polislik ya da uçuş gibi sağlık şartı sert bir yolu hedefliyorsan, rapora başvurmadan önce o kurumun metnini okumak iki kez düşünmeye değer.

Başvurmadan önce ne yapmalısın?

Ben olsam şu sırayla ilerlerdim:

1. Hedef mesleğin son başvuru ilanını ve kılavuzunu baştan sona oku. Sağlık şartı çoğu zaman sayfaların ortasında duruyor.
2. Şartta atıf yapılan yönetmeliği aç, ruh sağlığı bölümünü bul. Ekleri de oku; asıl liste genelde ektedir.
3. Psikiyatristinle bu metni birlikte konuş. Tanının şiddeti, işlevselliğin ve tedavi seyrin hakkında yazılı bir görüş iste.
4. Kuruma yazılı sor. Şifahi cevap sana bir şey kazandırmıyor; CİMER ya da kurumun resmi başvuru kanalı kayıt bırakıyor.
5. Sağlık kurulu ya da beyan formu karşına geldiğinde doğru yaz. Gerçeğe aykırı beyan, atamanın iptaline kadar gidebilir.

Olumsuz karar çıkarsa bazı süreçlerde itiraz ya da hakem hastane yolu var, ama usul her metinde farklı. Kararı aldığın gün süreyi öğren; süre kaçarsa elinde bir şey kalmayabiliyor.

Bana kalan

Bu metinleri okuduktan sonra kafamda kalan şey şu: "DEHB'liler şunu yapamaz" diyen listeler de "DEHB'lilerin önünde hiçbir engel yok" diyen motivasyon yazıları da aynı derecede işe yaramıyor. Asıl bilgi birkaç sayfalık sıkıcı yönetmelik eklerinde duruyor.

Bence kapalı kapıları dürüstçe görmek gerekiyor. Pilot ya da subay olmak isteyen biri için bu haber iyi değil, bunu yumuşatmanın anlamı yok. Öbür tarafta memurluk, öğretmenlik ve hukuk gibi geniş bir alanın kanunda tanı adıyla kapatılmadığını görmek de önemli. Çoğu kişinin korktuğu şey, kanunun aslında söylemediği bir şey.

Bir görüşüm daha var: Hangi kapının açık olduğunu öğrenmek için tanıdan kaçmaya değmez. Tedavi edilmeyen bir DEHB, kariyerde yönetmelikten çok daha fazla kapı kapatıyor. Buradaki bilgi genel çerçeve, hukuki görüş değil. Kendi durumun için hedef kurumun güncel metnine bak ve cevabı yazılı al.