DEHB askerliğe engel mi? Muafiyet ve sevk süreci

DEHB tanısı askerliğe otomatik olarak engel değil. Tersi de doğru değil: "DEHB'de herkes askerlik yapar" da diyemiyorum. Sonuç, tanının adına değil, tablonun ne kadar ağır olduğuna, tedaviye nasıl cevap verdiğine ve bunun belgelerle gösterilip gösterilemediğine bağlı.

Bu yazıyı Sağlık Yeteneği Yönetmeliği'nin mevzuat.gov.tr'deki güncel metninden okuyarak yazdım. Metin 11 Kasım 2016 tarihli ve 29885 sayılı Resmi Gazete'de yayımlanmış, DEHB fıkrası en son 13 Eylül 2025 tarihli ve 33016 sayılı Resmi Gazete'de değişmiş. Ben yoklamadan geçmedim, askerlik şubesinin günlük uygulamasını da bilmiyorum. Hukuk okumuş biri olarak metnin ne dediğini anlatıyorum.

DEHB askerliğe engel mi?

Kural şöyle kurulmuş: yönetmeliğin 5. maddesi yükümlüleri üç gruba ayırıyor. Hastalığı olmayanlar ve hastalığı Hastalıklar Listesi'nin (A) dilimine girenler askerliğe elverişli. Hastalığı (B) ve (D) dilimine girenler elverişli değil. (C) dilimine girenler geçici rahatsızlığı olanlar. Askeralma Kanunu'nun 16. maddesi de aynı üçlü ayrımı yapıyor ve elverişli olmayanların silahaltına alınmayacağını söylüyor.

Yani "muafiyet" dediğimiz şey aslında resmi dilde "Askerliğe Elverişli Değildir" kararı. Bir tanı belgesiyle başvurulup alınan bir istisna değil, kurulun verdiği bir sağlık kararı. Tanı ile statünün aynı şey olmaması meselesini DEHB bir engellilik mi yazısında uzun uzun anlattım, burada da aynı mantık işliyor.

Hastalıklar Listesi'nde DEHB hangi dilimde?

DEHB, Hastalıklar Listesi'nin Ruh Sağlığı ve Hastalıkları bölümünde 18. maddede geçiyor. Metnin kendisini sadeleştirerek şöyle özetleyebilirim:

Dilim	Metindeki karşılığı	Sonuç
18 (A) 4	Geçirilmiş, remisyonda ya da hafif düzeyde DEHB	Askerliğe elverişli
18 (B) 1	DEHB; tedaviye rağmen şiddeti azalmamış, eşlik eden tanı var ve davranış alanındaki sorunlar belgeli	Askerliğe elverişli değil
18 (C)	(A), (B) ve (D) dilimlerindeki hastalıkların tedavi, izlem ve nekahet halleri	Geçici rahatsızlık
18 (D)	Bu dilimde DEHB adı geçmiyor	Yok

Dikkat edersen (D) diliminde DEHB yok. İnternette "ağır DEHB D dilimine girer" diye yazan yerler görebilirsin; okuduğum güncel metinde böyle bir fıkra bulamadım. 18. maddenin (D) diliminde otizm spektrumu, kronik uyku bozuklukları ve tik bozuklukları sayılıyor. Tablonun yanında bunlardan biri de varsa o ayrıca değerlendirilir.

(A) dilimindeki fıkraya 2024 ve 2025 değişiklikleriyle uzun açıklamalar eklendi. Birinci açıklama, geçmiş tanıda psikiyatri uzmanının kişiyi hangi koşullarda "sağlam" kabul edeceğini anlatıyor. İkinci açıklama ise yalnızca asker adayları için ek şart koyuyor. Askerlik yükümlüsü için belirleyici olan temel ayrım şu: hafif mi, yoksa belgelerle gösterilmiş ağır bir tablo mu?

Hangi durumda askerliğe elverişli değildir raporu çıkar?

(B) diliminin açıklaması üç şeyi birlikte sayıyor: geçmiş tıbbi öykü ve tedavi kayıtlarına göre tedaviye rağmen semptom şiddetinde azalma olmaması, eşlik eden tanılar ve davranış alanındaki patolojilerin belirgin sorunlara yol açması. Metin bunların "belgelerle gösterilen" olgular olduğunu söylüyor.

Bana kalırsa bu cümlenin iki önemli sonucu var. Birincisi, sıradan bir DEHB tablosu buraya girmiyor. Dağınıklık, geç kalma, işini son güne bırakma, tek başına bu fıkranın tarif ettiği şey değil. İkincisi, belge yoksa kurulun elinde dayanacak şey de yok. Dün gidip tanı almış, bir kez muayene olmuş birinin dosyası ile yıllardır izlenen, birkaç ilaç denemiş, eşlik eden tanısı olan birinin dosyası aynı değil.

"Davranış alanındaki patolojiler" ifadesinin somut karşılığını metin saymıyor. Burada dürtüsellik akla geliyor, ama hangi olayın ne kadar ağır sayılacağı kurulun takdirinde. Kesin bir eşik yazmak mümkün değil, yazan varsa metinde olmayan bir şey yazıyordur.

DEHB ilacı kullanırken askerlik yapılır mı?

Yönetmelikte "DEHB ilacı kullanan askerlik yapamaz" diye bir cümle bulamadım. "Yapar" diye bir cümle de yok. İlaç, üç dilimde de dolaylı olarak devreye giriyor.

(C) dilimi "tedavi, izlem ve nekahet halleri" diyor. Tedaviye yeni başlamış, doz ayarı süren ya da izlemde olan biri bu dilime girebilir. Bu durumda kalıcı bir karar değil, geçici bir karar çıkar: yoklamaya tabi olana "Ertesi Yıla Bırakma", sevke tabi olana "Sevk Geciktirmesi" (madde 8). (B) dilimi ise ilacın işe yaramadığı tabloyu anlatıyor. İlaçla belirtisi iyi kontrol edilen ve hayatını sürdüren biri için hangi kararın verileceğini metin açıkça söylemiyor; bunu kurul mevcut duruma göre değerlendiriyor. Askerlik sırasında kırmızı reçeteli bir ilaca nasıl erişileceğine dair yönetmelikte açık bir hüküm de bulamadım. Bunu askerlik şubesine ve kurula sor, tahmine bırakma.

Bir şeyi açıkça söyleyeyim: ilacı muayeneye "temiz" gitmek ya da tersine rapor almak için kendi başına bırakma veya başlatma. İlaç kararını hekiminle konuş; ilaç bırakılınca ne olduğunu ayrıca yazmıştım.

Yoklama ve sevk sırasında süreç nasıl işliyor?

Akış kanunda ve yönetmelikte oldukça net. Adım adım şöyle:

1. İlk muayene. Askerlik şubesinin bulunduğu yerde, varsa kayıtlı olduğun aile hekimi, yoksa en yakın resmi sağlık kuruluşundaki tek tabip muayene ediyor (madde 4). Bu muayene için ücret alınmıyor (Kanun madde 15).
2. Beyan. Sınıflandırma bilgi formunun sağlık bölümü dolduruluyor. Tanını ve tedavini burada söylüyorsun. Elindeki belgelerin sureti muayene belgesine ekleniyor.
3. Sevk. Hekim sağlam bulursa ya da hastalığı (A) dilimine giriyorsa "Askerliğe Elverişlidir" kararı veriyor. Karar veremezse ya da beyan ettiğin hastalık ileri tetkik gerektiriyorsa seni yetkili sağlık kuruluşuna gönderiyor.
4. Sağlık kurulu. Ertelemeye ya da elverişsizliğe karar verecek rapor tek hekimden çıkmıyor. "Ertesi Yıla Bırakma", "Sevk Geciktirmesi" ve "Askerliğe Elverişli Değildir" raporlarını yalnızca sağlık kurulu düzenleyebiliyor.
5. Onay. "Askerliğe Elverişli Değildir" raporu Milli Savunma Bakanlığı onayından sonra kesinleşiyor (Kanun madde 15, yönetmelik madde 8). Hastanede imzalanması son nokta değil.

Yoklamada hiçbir şey söylemedin, sevk sırasında aklına geldi diyelim. Bu da mümkün: yönetmeliğin 6. maddesi yoklamada tespit edilememiş bir rahatsızlığı sevk sırasında beyan edenleri aynı yola sokuyor.

Muayenede ne diyeceğini bilemiyorsan, ben olsam kısa ve belgeli konuşurdum: "DEHB tanım var, şu tarihte kondu, şu ilacı şu süreden beri kullanıyorum, belgelerim burada, sağlık kuruluna sevk edilmek istiyorum." Abartmaya da küçültmeye de gerek yok. Hekimin görevi karar vermek ya da karar veremiyorsa seni göndermek.

Yurt dışında yaşıyorsan 7. madde ayrı bir yol tarif ediyor: askerliğe engel sağlık sorunu olduğunu beyan edenler bulundukları ülkenin resmi sağlık kuruluşlarında muayene oluyor, raporlar Türkçe tercümeleriyle konsolosluk üzerinden Milli Savunma Bakanlığı'na gidiyor ve orada incelenip karara bağlanıyor. Bakanlık yurt içinde muayene de isteyebiliyor.

Ertesi yıla bırakma ve sevk geciktirmesi ne demek?

Bu iki karar, tablo henüz netleşmemişken kurulun zaman kazandığı yollar. Yönetmeliğin 10. maddesi geçici hastalıkların (C) dilimlerinde gösterildiğini söylüyor. 11. maddeye göre "Ertesi Yıla Bırakma", belirli bir süre takip edildiğinde hastalığın gidişatı nedeniyle (A), (B) ya da (D) dilimi açısından değerlendirmenin değişebileceği öngörülüyorsa uygulanıyor. 12. madde aynı mantığı sevk sırasındaki yükümlüler için "Sevk Geciktirmesi" adıyla kuruyor. İkisinde de gerekçenin raporda açıkça yazılması gerekiyor.

DEHB için bunun karşılığı şu olabilir: diyelim ki yeni tanı aldın, ilaç denemeleri sürüyor, tedaviye cevabın henüz belli değil. Kurul bir süre izlemek isteyebilir. Sonra dosyan tekrar önüne geldiğinde hafif tablo (A), tedaviye cevap vermeyen ve belgeli tablo (B) olarak yazılabilir. Tersine 15. madde, zamanla değişmesi öngörülmeyen sabitleşmiş bir durumda erteleme yapılmayacağını, ilk raporla kesin işlem kurulacağını söylüyor. Yani erteleme bir hak gibi talep edilebilecek bir şey değil, kurulun tıbbi seyre göre verdiği bir karar. Süresi de sınırsız değil: 18. maddeye göre aynı tanı ve kararlı hastalıklarda bu işlemler ilk işlem tarihinden itibaren üç yılı geçemiyor.

Bir de 16. madde var. İkiden fazla hastalık ayrı ayrı (A) dilimine girse bile, bir arada bulunmaları askerlik görevine engel nitelikteyse sağlık kurulu "Askerliğe Elverişli Değildir" kararı verebiliyor. DEHB'nin yanında uyku bozukluğu, kaygı ya da başka tanılar varsa bunları dosyada ayrı ayrı göstermenin anlamı bu.

Elindeki DEHB belgeleri neye yarar?

Kurulun görmek isteyeceği şey, bence, tek bir kağıt değil bir geçmiş. Metin "geçmiş tıbbi öykü ve tedavi kayıtları" dediği için ben olsam şunları hazırlardım:

• Tanının konduğu muayene kaydı ve varsa epikriz
• Hangi ilaçların, ne kadar süreyle denendiğini gösteren kayıtlar
• Varsa eşlik eden tanılara ait belgeler
• Çocukluktan kalan okul, RAM ya da çocuk psikiyatrisi belgeleri

Hangi belgenin ne işe yaradığı kafanı karıştırıyorsa DEHB raporu nasıl alınır yazısındaki tablo yardımcı olur.

Engelli raporu ayrı bir konu. Askeralma Kanunu'nun 15. maddesinin sekizinci fıkrası, engel durumunu bildiren geçerli sağlık raporlarının askerlik şubesi tarafından Bakanlığa gönderileceğini ve Sağlık Yeteneği Yönetmeliği esaslarına göre onaylanacağını söylüyor. Yani raporun varlığı otomatik sonuç üretmiyor, o rapor da yönetmeliğin süzgecinden geçiyor. DEHB'de engelli raporu ayrı bir süreç, oranın nasıl hesaplandığı da askerlik kararıyla aynı şey değil. Engelli raporunu askerlik için almaya çalışmanın, bana kalırsa, mantığı yok.

Sağlık kurulu raporuna itiraz nasıl yapılır?

Karardan memnun değilsen yol kapalı değil. İtiraz her iki yönde de yapılabiliyor: elverişli denmişse de, elverişli değil denmişse de.

"Askerliğe Elverişlidir", "Askerliğe Elverişli Değildir", "Ertesi Yıla Bırakma" ve "Sevk Geciktirmesi" raporlarına itiraz askerlik şubesine yapılıyor (madde 14). Tek hekimin raporuna itiraz edersen sağlık kurulu raporu alınmak üzere sevk ediliyorsun. Sağlık kurulunun kararına itiraz edersen, il sağlık müdürlüğünün belirlediği başka bir kurula kontrol muayenesine gidiyorsun. İki karar aynıysa karar kesinleşiyor. Farklıysa üçüncü bir kurula sevk ediliyorsun ve işlem onun sonucuna göre yapılıyor.

Süre konusunda dikkatli ol. Yeni Sağlık Raporları Yönetmeliği'nin 63. maddesi kişilerin itirazları için genel olarak otuz günlük süre koyuyor, sürenin başlangıcı olarak da raporun e-Devlet'e aktarılmasını gösteriyor. Sevk tarihin yakınsa, senin raporun için son günün hangisi olduğunu askerlik şubesinden yazılı olarak öğren. Bunu son güne bırakma, bilirsin, son güne bırakmak bizim huyumuz.

Silahaltındayken belirtiler ağırlaşırsa ne olur?

Sevk olduktan sonra ortaya çıkan ya da ağırlaşan durumlar için de muayene yolu kapanmıyor. Sağlık Raporları Yönetmeliği'nin 36. maddesi yükümlülerin raporlarının Sağlık Yeteneği Yönetmeliği'ne göre düzenleneceğini söylüyor; 58. maddesi de silahaltındakilerin itirazlarını birlik komutanlığı ya da kurum amirliği üzerinden tarif ediyor. Yani silahaltındayken zorlanırsan konuyu birliğine bildirmen gerekiyor, sevk de oradan yapılıyor. Askerlik hizmetine alındıktan sonra "Askerliğe Elverişli Değildir" raporu çıkarsa 9. maddeye göre geçici olarak terhis ediliyorsun, rapor onaylanınca işlem rapor tarihi esas alınarak askerlik şubesinde tamamlanıyor. Yönetmeliğin 74. maddesinde psikiyatri uzmanının gerekli görürse silah taşımayı geçici süreyle sınırlayabileceği yazılı; bu kural metinde personel için geçiyor, ama mantığı anlamak açısından fikir veriyor.

DEHB yetişkinlikte sürebilen bir durum. Bu yüzden "hafif" diye elverişli bulunmak, askerlikte hiç zorlanmayacağın anlamına gelmiyor. Disiplinli, saatli, kuralı dışarıdan konmuş bir ortam bazı DEHB'lilere iyi gelebilir, bazılarını zorlayabilir. Bu konuda Türkiye'den güvenilir bir veri bulamadım, o yüzden iki yönde de söz vermiyorum.

Bana kalan

Bence bu konuda iki yanlış var ve ikisi de yaygın. Birincisi "DEHB'm var, muaf olurum" beklentisi. Metin bunu desteklemiyor. Yönetmelik hafif DEHB'yi açıkça askerliğe elverişli sayıyor, elverişsizlik için ise tedaviye cevap vermeyen, eşlik eden tanısı olan ve davranış sorunları belgeli bir tablo arıyor. İkincisi "tanımı söylemezsem daha rahat ederim" düşüncesi. Tanını, ilacını ve zorluklarını saklayarak gittiğin yerde, kırmızı reçeteli ilacını nasıl alacağını ve zorlandığında kime gideceğini bilmeden kalırsın.

Benim önerim şu: dosyanı düzenli hazırla, gerçeği olduğu gibi anlat, kararı kurula bırak. Elverişli çıkarsa ilaç ve izlem meselesini önceden konuş. Elverişli değil çıkarsa bunu bir kazanç gibi de görme, çünkü aynı rapor ileride asker ya da polis olmak istersen karşına çıkabilir.

Son olarak, askerlikten kurtulmak için tanı peşine düşen birini doğru yerde görmüyorum. Tanı, hayatını yönetmek için alınır. Kurul da zaten tek muayeneyle kurulmuş bir dosyayı yıllara yayılmış bir dosyadan ayırabilecek bir yer.