Aile hekimi DEHB ilacı yazabilir mi?

Hayır, aile hekimi Ritalin, Concerta, Medikinet ya da Konsenidat yazamıyor. Bu ilaçlar kırmızı reçeteli ve TİTCK'nin listesi reçeteyi kimin yazacağını açıkça söylüyor: çocuk ve ergen psikiyatristleri ile yetişkin psikiyatristleri. Elinde psikiyatristin raporu olsa bile sonuç değişmiyor.

Bu soru genelde şöyle bir anda sorulur: ilaç bitmek üzere, psikiyatride randevu yok, aile hekimi de iki sokak ötede. Bu yazıyı TİTCK'nin 7 Ağustos 2024 tarihli listesini ve Sağlık Uygulama Tebliği'nin (SUT) 29 Ağustos 2026 değişikliklerini de içeren metnini okuyarak yazdım. Kırmızı reçetenin genel çerçevesini DEHB ilaçları hangi reçeteyle yazılır yazısında, raporu DEHB ilaç raporu yazısında anlattım. Burada yalnızca aile hekiminin bu işin neresinde durduğuna bakıyorum.

Aile hekimi Ritalin, Concerta ya da Medikinet yazabilir mi?

Yazamıyor. Listedeki Concerta, Konsenidat, Medikinet ve Ritalin satırlarının her birinin altında aynı açıklama duruyor: "Çocuk ve ergen psikiyatristleri ve yetişkin psikiyatristleri tarafından reçete edilebilecektir." Listede aile hekimi yok.

Bu kural yeni değil. Eczacı odalarının aktardığına göre TİTCK'nin 2014/9 sayılı genelgesi de metilfenidat içeren ilaçların yalnızca çocuk, ergen ve yetişkin psikiyatristlerince kırmızı reçeteyle yazılabileceğini söylüyordu. 2021 listesi aynı cümleyi taşıyor, 2024 listesi de.

Listenin sonunda bir not var: yalnızca uzman hekimlerin yazabileceği ilaçları, üniversite hastaneleri ile eğitim ve araştırma hastanelerinde ilgili branşta ihtisas yapan asistanlar ve üst ihtisas yapan uzman hekimler de reçete edebiliyor. Yani hastanede seni gören psikiyatri asistanı da yazabiliyor. Aile hekimliği için böyle bir not yok.

Aynı kural ürün adı değişince değişmiyor. Kutunun üstünde hangi marka yazarsa yazsın etken madde metilfenidatsa listede aynı açıklamayı görüyorsun.

Psikiyatri raporum varsa aile hekimi devam reçetesi yazar mı?

Bu ilaçlarda hayır. Karışıklığın kaynağı şu: SUT'un genel kuralı gerçekten böyle bir şey söylüyor.

SUT madde 4.1.1 fıkra 10'a göre sağlık raporuna dayanarak yazılacak ilaçlar, SUT ve eki listelerde aksine bir hüküm yoksa bu rapora dayanarak tüm hekimlerce reçete edilebiliyor. İnsanlar tansiyon, kolesterol ya da şeker ilacında bunu yaşadığı için "raporum var, aile hekimi yazar" diye düşünüyor.

Ama iki ayrı kuralın kapsamı farklı. SUT, ilacın bedelinin SGK tarafından ödenmesinin koşullarını düzenliyor. Kırmızı reçete listesi ise ilacı kimin reçete edebileceğini düzenliyor. Metilfenidatta bu ikinci kural devreye girdiği için rapor reçete yetkisini aile hekimine taşımıyor. Rapor, reçetenin yerine geçen bir izin belgesi değil.

Aklında kalması gereken ayrım şu: rapor bedeli, reçete ilacı ilgilendiriyor. Birinin ötekinin işini görmediğini bilirsen eczanede sürpriz yaşamazsın.

Aile hekimi hangi raporlu ilaçları yazabiliyor?

Çok sayıda. Burada aile hekiminin yetkisini küçümsemek yanlış olur. SUT madde 4.1.1 fıkra 8'e göre aile hekimliği sözleşmesi yapılan ya da yetkilendirilen hekimler, aile hekimliği uzmanının yazabildiği bütün ilaçları reçete edebiliyor.

18 Mayıs 2024 tarihli Resmi Gazete'de yayımlanan değişiklik bunu genişletti. SUT'un belirli maddelerinde sayılan ve rapora dayanarak iç hastalıkları ya da çocuk hastalıkları uzmanlarının yazabildiği ilaçların, raporla aile hekimlerince reçete edilmesi halinde de bedeli ödeniyor. Bu maddelerin hiçbirinde metilfenidat ya da atomoksetin geçmiyor. SUT'un ana metninde bu iki etken maddenin adını hiç görmedim, kuralları ekler ve kırmızı reçete listesi belirliyor.

Yani "aile hekimi raporlu ilaç yazabilir mi" sorusunun cevabı genel olarak evet. "Aile hekimi DEHB ilacı yazabilir mi" sorusunun cevabı ise metilfenidatta hayır. İki cevap da doğru, çünkü sorular farklı.

Atomoksetini aile hekimi yazabilir mi?

Burada cevap biraz daha karışık, çünkü uyarıcı olmayan atomoksetin kırmızı reçete listesinde yok. Bu, "herkes yazar" demek değil.

SUT madde 4.1.8'e göre EK-4/F listesindeki ilaçlar, özel hükümler saklı kalmak kaydıyla, raporla tüm hekimlerce reçete edilebiliyor. Ama atomoksetin için özel hüküm var. Okuyabildiğim EK-4/F metnine göre (2017 tarihli bir kopya) 6-25 yaş hastalarda psikiyatri uzmanının yer aldığı sağlık kurulu raporuna dayanarak psikiyatri uzmanı ya da çocuk sağlığı ve hastalıkları uzmanı reçete ediyor. 16-18 yaş grubunda erişkin psikiyatri uzmanları da aynı koşullarda rapor ve reçete düzenleyebiliyor. Bu sayımda aile hekimi yok.

Bu koşul ödemeyle ilgili. Atominex'in kısa ürün bilgisi de DEHB tedavisinin pediyatrist, çocuk ve ergen psikiyatristi ya da psikiyatrist gibi bir uzmanca başlatılmasını istiyor. Atomoksetinin ödemesini SGK'dan almak istiyorsan bunu aile hekiminden bekleme. EK-4/F'nin SGK'daki güncel halini açamadığım için son durumu eczacına sor.

Raporlu ilaçlar eczaneden alınır mı?

Evet, reçeteyle. Rapor tek başına eczaneden ilaç almanı sağlamıyor. Raporlu ilaç için hem raporun hem de o raporu temel alan bir reçetenin olması gerekiyor. Rapor çoğu hastanede elektronik düzenleniyor. SUT'a göre rapor elektronik düzenlendiyse eczanenin Kuruma fotokopi göndermesi gerekmiyor, yani kağıt taşımak zorunda olmayabilirsin. Kimliğini yine de yanına al.

SUT raporların, özel düzenlemeler dışında, en fazla iki yıl geçerli olduğunu yazıyor. EK-4/F ilaçlarında da rapor tedavi süresi boyunca geçerli, ama iki yılı geçemiyor. Senin raporunun bitiş tarihi üstünde yazıyor, bağlayıcı olan o.

Metilfenidatta bir de kırmızı reçetenin kendi sınırları var. Kutu sayısı, tekrar süresi gibi kurallar listede ürün ürün yazıyor ve zamanla değişebiliyor. Bu yüzden rakam yazmıyorum, kırmızı reçete yazısındaki mantık geçerli: reçete tedavinin belirli bir dönemini kapsıyor.

Antidepresanımı aile hekimi yazabilir mi?

DEHB ile birlikte depresyon ya da kaygı tedavisi gören çok kişi var, bu yüzden soru sık geliyor ve cevabı metilfenidattan farklı. SUT madde 4.2.2'ye göre trisiklik, tetrasiklik ve SSRI grubu antidepresanlar tüm hekimlerce toplam 1 yıl süreyle reçete edilebiliyor. Bu süre 25 Mart 2025 tarihli değişiklikle 1 yıl olarak yazılmış.

Bu gruplar arasında ilaç değişimi gerektiğinde ya da 1 yıldan uzun kullanım gerektiğinde bedelin ödenmesi için psikiyatri uzmanının reçetesi ya da onun düzenlediği uzman hekim raporuna dayanan reçete isteniyor. Raporla tüm hekimler yazabiliyor.

SNRI, SSRE, RIMA ve NASSA gruplarında ise kural daha dar. Bunlar psikiyatri, nöroloji ya da geriatri uzmanı tarafından ya da bu uzmanların raporuna dayanarak tüm hekimlerce yazılıyor. 6 aydan uzun kullanımda psikiyatri uzmanının reçetesi ya da raporu aranıyor.

Yani aynı kişi için aile hekimi antidepresanı yazabilirken DEHB ilacını yazamayabilir. İlacının hangi grupta olduğunu bilmiyorsan eczacı söyleyebilir. Depresyonla DEHB'nin birlikte nasıl ele alındığını DEHB ve depresyon yazısında anlattım.

Aile hekimi DEHB raporu yazabilir mi?

SUT madde 4.1.3'e göre ilaç kullanımına esas sağlık raporlarını, SUT'taki istisnalar saklı kalmak üzere uzman hekim düzenliyor. DEHB tanısını psikiyatri koyuyor, yetişkinlikte tanı nereden alınır yazısında yolunu anlattım.

Aile hekimi metilfenidatı başlatamadığı için doz değişikliği, ara verme ve ilacı bırakma konuşmaları ilacı yazan psikiyatri hekiminde kalıyor. Aile hekimine söylediğin yan etki önemli bir bilgi, ama ayar kararı için psikiyatriye dönmen gerekiyor.

Acil serviste DEHB ilacı yazılır mı?

Okuduğum listede acil servis için ayrı bir hüküm görmedim. Listenin dili branşa baktığı için acildeki hekim psikiyatrist değilse bu cümlenin dışında kalıyor. Acil serviste konsültasyonla neler yapılabildiğini ise belgeden çıkaramadım, hastaneye sor. İlaç bittiği için acile gitmek yerine birkaç gün önceden plan yapmak bu yüzden daha sağlam bir yol.

Şehir dışına çıkıyorsan da aynı şey geçerli. Tatilde ilacın bitmesi aile hekimiyle çözülmüyor, yolculuktan önce kutuları saymak seyahat planı yazısındaki listenin bir parçası olmalı.

Raporum varsa ilacı ücretsiz mi alırım?

Rapor bedelin SGK tarafından karşılanmasının yolunu açıyor, ama "ücretsiz" sözcüğü her ilaç için doğru olmayabiliyor. SUT madde 4.1.8'e göre EK-4/F listesindeki bir ilaç EK-4/D listesinde yoksa hastadan katılım payı alınıyor, EK-4/D kapsamındaysa alınmıyor. EK-4/D'nin güncel halini açıp DEHB ilaçlarının yerini doğrulayamadım.

Bu yüzden rakam ya da "sıfır lira" gibi bir cevap vermiyorum. Eczacı reçeteni sisteme girdiğinde ne kadar ödeyeceğin görünüyor. Fiyatı önceden bilmek istiyorsan ilacın adını ve raporunu söyleyip eczaneye sor.

18 yaşına girince hangi hekim yazar?

Liste iki branşı birlikte saydığı için çocuk ve ergen psikiyatristi ile yetişkin psikiyatristi ayrımı metilfenidatta reçete yetkisini kesmiyor. SUT madde 4.1.1 fıkra 9 da uzmanlık dallarının aksine hüküm yoksa hem erişkin hem çocuk yan dallarını ifade ettiğini yazıyor. Atomoksetinde ise okuduğum metin 16-18 yaş için erişkin psikiyatri uzmanlarını ayrıca sayıyor.

Pratikte iş hekim değişikliğine geldiğinde tek yapman gereken, yeni hekime eski reçete ve rapor bilgilerini götürmek. Bu geçiş genelde üniversite yıllarına denk geliyor, aile hekimi de bu dönemde yönlendirme için iyi bir adres. Yetişkin için DEHB yol haritası yazısı sırayı gösteriyor.

Çocuk doktoru ya da nörolog DEHB ilacı yazabilir mi?

Metilfenidat için listenin dili aynı: çocuk ve ergen psikiyatristleri ile yetişkin psikiyatristleri. Çocuk doktoru ve nörolog bu cümlede geçmiyor. İnternette başka branşların yazabildiğini söyleyen sayfalar görebilirsin, ben okuduğum liste metnine dayanıyorum.

Atomoksetinde ise yukarıda yazdığım gibi çocuk sağlığı ve hastalıkları uzmanı, raporla reçete edebilen hekimler arasında sayılıyor. Yani iki ilaç aynı kurala bağlı değil. Hangi hekime gideceğin konusunda kafan karışıksa DEHB için hangi doktora gidilir yazısı işine yarar.

İlacım bitiyor, psikiyatride randevu yok: ne yapmalıyım?

Sırayı şöyle kurardım. Önce kendi hekiminin polikliniğini ara ve ilacının bittiğini söyle. Bazı polikliniklerde kontrol için ayrı bir yol olabiliyor, bunu ancak sorarak öğrenirsin. Ardından başka bir hastanenin psikiyatri polikliniğine bak. Tanın ve raporun e-Nabız'da görünüyorsa yeni hekim geçmişine ulaşabiliyor.

DEHB tanısı nasıl alınır yazısında anlattığım gibi, MHRS'de boş yer bulamadığında aile hekimine yönlendiren bir ekran çıkabiliyor. İşte aile hekimi burada işe yarıyor: ilacı yazamıyor, ama randevu tarafında yardımcı olabiliyor.

Yapmaman gereken şeyler de belli. Elindeki başka formu kendi kararınla kullanma, dozu idareli olsun diye bölme ya da azaltma, başkasının ilacını alma. İlaç eczanede de yoksa adım adım yapılacakları DEHB ilacı bulunamıyor yazısında topladım.

Aile hekimi DEHB sürecinde ne işe yarar?

İlacı yazamıyor diye aile hekimini bu sürecin dışında düşünme. Tansiyon ve nabız takibi bunun en somut örneği. Metilfenidat ve atomoksetinin ürün bilgileri nabız ve kan basıncının düzenli izlenmesini istiyor ve ölçümü psikiyatri randevusunu beklemeden aile sağlığı merkezinde yaptırabilirsin. Değerleri yazıp kontrole götürmek hekimin işini kolaylaştırıyor. Aynı belgeler kilo ve iştahın da kaydedilmesini istiyor, çocuklarda buna boy da ekleniyor. İlaç iştahını kapattıysa kilonu aile sağlığı merkezinde ölçtürmek basit bir yol. Ölçümü yazdırıp psikiyatri kontrolüne götürürsen hekim de iki randevu arasındaki seyri görür.

Kullandığın ilaçların tam listesini görebilen tek hekim de çoğu zaman aile hekimi oluyor. Başka bir nedenle yeni bir ilaç yazılacaksa DEHB ilacını kullandığını söyle.

İlk konuşma için de uygun bir adres. Tanın yoksa ve nereye gideceğini bilmiyorsan aile hekimi seni dinleyip yönlendirebilir. Psikiyatri için sevk zorunlu değil, ama yönlendirme almak bazen işi hızlandırıyor. Ayrıca aile hekimi, DEHB'ye benzeyen ya da onu ağırlaştıran uyku, tiroid, kansızlık gibi şikayetleri konuşabileceğin ilk adres olabilir. Bunun için psikiyatri randevusunu beklemen gerekmiyor, ilk tahlilleri de orada konuşabilirsin.

Bana kalan

Bana kalırsa bu sorunun pratik cevabı "hayır"dan sonra başlıyor. Aile hekimi ilacı yazamıyorsa, sana lazım olan şey ilacın bitmeyeceği bir takvim. Ben olsam ilacın bitmesine en az üç hafta kala takvime tek satır yazardım: psikiyatri randevusu al. Bitiş tarihini değil, ondan önceki o günü işaretlemek bütün acele işini ortadan kaldırıyor.

İkinci önerim, aile hekimini ilaç için değil takip için kullanman. Yılda birkaç kez tansiyon ve nabız ölçtürüp telefonuna yazmak beş dakikalık bir iş ve psikiyatri kontrolünde elin dolu gidiyorsun.

Kurallar değişebiliyor. Bu yazıdaki metinleri okuduğum tarihleri o yüzden yazdım. Emin olmadığın noktada eczacına sormak, internette aramaktan daha hızlı sonuç veriyor.