DEHB'de hangi işler daha uygun?

Tanıdan sonra ilk aradığım şeylerden biri “DEHB'liler için uygun meslekler” oldu. Karşıma çıkan listeler birbirinin kopyasıydı ve hiçbiri bana bir şey söylemedi.

Sebebini sonra anladım: aynı meslek içinde bile işler birbirinden çok farklı olabiliyor. İki kişi aynı unvanı taşıyıp bambaşka günler geçirebiliyor. Biri toplantıdan toplantıya koşuyor, diğeri tek başına derin bir işin içinde.

O yüzden soruyu değiştirdim. “Hangi meslek” yerine “işin hangi özellikleri bana uyuyor” diye sormaya başladım ve bu soru bana gerçekten yol gösterdi.

Uyumu artıran özellikler

Kısa döngüler. İşin başlangıcı ve bitişi yakın olsun. Altı aylık bir projenin ortasında motivasyonum tükeniyor; iki günlük bir işin sonu görünüyor ve o görünürlük beni taşıyor.

Hızlı geri bildirim. Yaptığın şeyin sonucunu çabuk görmek. Ödülü uzak olan işlerde benim enerjim erimeye başlıyor.

Değişkenlik. Her gün aynı şey yerine değişen görevler. Yenilik, motivasyonun yakıtı.

Hareket. Masa başında sabit oturmak yerine yer değiştirebilmek. Yürüyerek düşünebildiğim işler bende her zaman daha iyi gitti.

Gerçek son tarihler. Yapay olan değil, gerçekten bir şeyin olacağı tarihler. Böyle tarihler panik verimliliğini işe yarar hale getiriyor. Kendi koyduğum tarihleri kendim esnetiyorum; başkasına verdiğim sözü esnetemiyorum.

İlgi duyulan alan. Listedeki en belirleyici madde bu. İlgi duyduğum bir konuda çalışmak, diğer bütün zorlukları hafifletiyor. Kendi işimi kurarken en çok buna dikkat ettim.

Kriz ve acil durum. Sedgwick ve arkadaşlarının (2019) DEHB tanılı ve mesleki olarak başarılı yetişkinlerle yaptığı nitel çalışmada katılımcıların tekrar tekrar söz ettiği özelliklerden biri baskı altında iyi çalışabilmek.

Zorlayan özellikler

• Uzun, öngörülebilir ve tek düze projeler
• Yoğun evrak ve rutin veri girişi
• Düşük ya da hiç geri bildirim
• Uzun süre hareketsiz oturmak
• Açık ofiste sürekli uyaran
• Sözlü verilen ve yazıya dökülmeyen talimatlar
• Sürekli kesintiye uğrayan bir gün
• Görünmeyen ve kimsenin ölçmediği emek isteyen işler

Bu listeye bakınca bir şey fark ettim: buradaki maddelerin çoğu benim iyi ya da kötü olmamla ilgili değil. Ortamın nasıl kurulduğuyla ilgili ve çoğu değiştirilebilir.

Aynı kişi bir işte yetersiz, başka bir işte çok iyi görünebiliyor. Değişen kişi değil, işin şekli.

Meslek listelerinin neden yanılttığı

Bu listelerde üç ayrı sorun görüyorum ve üçünü de kendi üzerimde denedim.

Aynı unvan, farklı iş. Bir listede “yaratıcı işler” yazıyor. Yaratıcı bir işte de sözleşme okumak, bütçe takip etmek, on kişilik bir takvimi yönetmek var. Unvan, günün nasıl geçtiğini söylemiyor.

Sadece belirtilere bakıyor. Listelerin çoğu “enerjiksin, o halde hareketli bir iş yap” mantığıyla kurulmuş. Oysa aynı kişide dikkatsizlik de var, duyusal hassasiyet de var, duygu dalgalanması da var. Tek bir belirtiye göre meslek seçen, diğerlerini görmezden gelmiş oluyor.

Kişiyi sabit sanıyor. Bugün iyi çalıştığım ortam, yirmi beş yaşımda iyi çalıştığım ortamla aynı değil. İlgi alanım değişti, dayanıklılığım değişti, ne için enerji harcamaya razı olduğum değişti.

Bunun yerine kendi günümü izlemeye başladım. İki hafta boyunca hangi işten sonra bitkin, hangisinden sonra canlı hissettiğimi not ettim. O iki haftalık kayıt, okuduğum bütün listelerden fazlasını söyledi.

Önce mevcut işi uyarla

İş değiştirmek büyük bir karar ve her zaman mümkün olmuyor. Denenebilecek uyarlamalar ise genellikle küçük:

• Yazılı talimat istemek. “Toplantı sonrası özeti mesajla yollar mısın?”
• Tek kanal kuralı. İşlerin tek bir yerden gelmesi; üç ayrı kanaldan gelen iş kayboluyor.
• Odak saatleri. Günün belirli bir aralığında toplantı ve mesaj almamak. Bu aralık takvimde görünürse korumak da kolaylaşıyor.
• Kulaklık. Açık ofiste en pratik müdahale ve kimseden izin almak gerekmiyor.
• Uzun işi parçalara bölmek. Ara teslimler koymak hem başlamayı hem sürdürmeyi kolaylaştırıyor.
• Esnek başlangıç saati. Sabahları zor geçiyorsa bu tek değişiklik çok şey değiştiriyor.

Bu taleplerin hiçbiri için tanını açıklaman gerekmiyor ve bunu bilmek beni çok rahatlatmıştı. Ayrıntısını iş hayatında DEHB ve düzenlemeler yazısında anlattım. Avrupa uzlaşı metni de (Kooij ve ark., 2019) işyeri düzenlemelerini yetişkin DEHB'de tedavinin yanında duran bir destek olarak sayıyor.

Serbest çalışmak çözüm mü

Sık verilen bir tavsiye ve iki yüzü var.

İyi tarafı: Kendi saatini seçmek, ilgi duyduğun işleri almak, uzun toplantılardan kurtulmak.

Zor tarafı: Dışarıdan gelen yapının tamamen kalkması. Fatura kesmek, vergi, takip, teklif yazmak; bunların hepsi DEHB'de en çok zorlanılan iş türü. Ayrıca gelir düzensizliği, para yönetimini çok daha zor hale getiriyor.

Kendi şirketimi kurduğumda bu ikisini aynı anda yaşadım. İşin kendisi bana çok uydu; işin etrafındaki her şey beni zorladı. Serbest çalışmak, yapıyı kaldırmakla değil kendi yapını kurmakla işliyor. Bunu yapamayacaksan maaşlı bir iş daha koruyucu olabiliyor; ayrıntısını serbest çalışmak yazısında yazdım.

İşte zorlanmak ne kadar yaygın

de Graaf ve arkadaşlarının (2008) uluslararası iş gücü verilerine dayanan çalışması, DEHB'nin iş performansını ve devamsızlığı ölçülebilir biçimde etkilediğini gösteriyor.

Yani zorlanıyorsan bu kişisel bir yetersizlik değil; belgelenmiş bir tablo. Düzenleme talep etmenin zemini de burası. Bunu öğrendiğimde düzenleme istemeyi lütuf dilemek gibi görmeyi bıraktım.

Kariyer zigzagı

Sık iş değiştirmek DEHB'de yaygın ve genellikle istikrarsızlık işareti sayılıyor.

Başka bir okuma da mümkün: sana uymayan bir yapıdan çıkıp uyanı aramak. Sözlükte kariyer zigzagı diye geçiyor.

Ama dürüst olmak gerekirse sürekli değiştirmenin de bir bedeli var: birikimin kaybolması ve her seferinde baştan başlamanın yorgunluğu. Değiştirmeden önce uyarlamayı denemek çoğu zaman daha iyi sonuç veriyor; bunun ayrıntısını sık iş değiştirmek yazısında anlattım.

Kendi ölçütüm

Bir işin bana uyup uymadığını anlamak için artık tek bir soru soruyorum: bu iş bana enerji mi veriyor, benden enerji mi alıyor?

Cevabı ilk haftada belli olmuyor. Üçüncü ayda belli oluyor, çünkü yenilik genelde o civarda sönüyor ve geriye işin gerçek hali kalıyor. İlk haftanın heyecanına bakarak karar verdiğim işlerde neredeyse her seferinde yanıldım.

Bir de şunu kabul ettim: hiçbir iş bütün maddeleri karşılamıyor. Mesele kusursuz uyumu bulmak değil; zorlayan maddelerden hangilerini değiştirebileceğimi görmek.