DEHB'de zihinsel yük: aklında tuttuğun her şey

Gün bitiyor, hiçbir şey yapmamış gibi hissediyorsun ama bitkinsin. Listeye bakıyorsun, üstü çizilmiş üç madde var. Yorgunluğun kaynağı o üç madde değil.

Yorgunluğun kaynağı, gün boyunca çizilmemiş yirmi maddeyi akılda tutmuş olman.

Buna zihinsel yük deniyor.

Yük nerede birikiyor

Zihinsel yük görünmüyor, çünkü çıktısı yok. Kimse "bugün sekiz saat boyunca faturayı hatırladım" diye rapor vermiyor. Ama enerji tüketiyor.

DEHB'de bu yükün daha ağır olmasının somut bir sebebi var. Çalışma belleği, yani bilgiyi kısa süre zihinde tutup üzerinde işlem yapma kapasitesi, DEHB'de tutarlı biçimde daha düşük ölçülüyor (Kofler ve ark., 2010).

Bunun günlük sonucu şu: aklında tutabildiğin şeyin sayısı az, ama tutman gereken şeyin sayısı herkesle aynı. Aradaki fark sürekli bir çabayla kapatılıyor ve o çabanın adı yok.

Üstüne bir de unutma korkusu biniyor. Bir şeyi unuttuğunu defalarca yaşamış biri, hatırladığı şeyi tekrar tekrar kontrol ediyor. Her kontrol yeni bir yük.

Listeyi yapmak yormuyor. Listeyi kafanda taşımak yoruyor.

Belirtileri

• Uykuya dalarken aklına gelen "yarın şunu unutma" cümleleri
• Aynı şeyi günde beş kez hatırlamak ve beşinde de yapamamak
• Basit bir soruya cevap verirken bir anda bütün zincirin gözden kaçması
• Bir şey unutmuş olma hissi, ne olduğunu bilmeden
• Boş bir günün bile yorucu geçmesi

Yükü dışarı çıkarmak

Buradaki mantık şu: zihni daha iyi çalışmaya zorlamak yerine, zihnin taşıdığı şeyi başka bir yere aktarmak. Buna hafıza dışsallaştırma deniyor.

Tek yer kuralı. Her şey aynı yere gidiyor. Not defteri, telefon uygulaması, bir kâğıt; hangisi olduğu önemsiz, kaç tane olduğu önemli. İki liste tutan kişi hiçbirine güvenmiyor ve ikisini de kafasında birleştiriyor, yani yükü artırıyor. Ayrıntısı tek liste kuralı yazısında.

Yakalama alışkanlığı. Aklına geldiği anda yaz. Sonra yazarım demek, o şeyi hatırlamak zorunda kalmak demek. Yazmak beş saniye, hatırlamak bütün gün.

Beyin boşaltma. Haftada bir kez oturup aklındaki her şeyi ham hâliyle boşaltmak. Sıralama, önem, mantık yok; sadece dökmek. Beyin boşaltma bu listedeki en hızlı rahatlama sağlayan şey.

Kararı da yaz. "Bunu yapmayacağım" da bir karar ve yazılmadığında geri geliyor. Bir maddeyi silmek, onu yapmakla aynı kapıya çıkıyor: kafandan çıkıyor.

Otomatikleştir. Faturalar için otomatik ödeme, tekrar eden işler için takvim hatırlatıcısı. Bir kere kurulan sistem, her ay yeniden hatırlanan bir işten yüz kat ucuz.

Görünmeyen yük meselesi

Bu yükün bir kısmı ev içinde eşit dağılmıyor. Kimin ne zaman doktora gideceğini, hangi malzemenin bittiğini, kimin doğum gününün yaklaştığını takip eden kişi, bunu genelde tek başına yapıyor ve emeği kimse tarafından görülmüyor. Buna görünmez iş deniyor.

DEHB ile birleştiğinde ikili bir haksızlık çıkıyor: hem yükü taşıyorsun hem taşımakta zorlandığın için eleştiriliyorsun. Bu, konuşulması gereken bir şey. Sistem kurmakla çözülmüyor; paylaşımla çözülüyor.

Özet

Zihinsel yük, DEHB'de en çok yoran ama en az konuşulan kısım. Azaltmanın yolu daha çok hatırlamak yerine daha az hatırlamak zorunda kalmak.

Aynı mantığın eşyaya uygulanmış hâli görünür yer sistemi yazısında: orada da eksik olan iç yapı dışarıdan kuruluyor.