DEHB'de market ve alışveriş
Marketten sekiz şeyle çıkıp süt almayı unutmak. Aynı ürünün üçüncüsünü almak. Alışverişi öngörülebilir hâle getiren sabit liste yöntemi.
Bu yazıda 5 bölüm var
Markete süt almaya gidiyorsun. Sekiz şeyle çıkıyorsun. İçlerinde süt yok.
Bu, DEHB anlatılarının klasik sahnelerinden biri ve gayet açıklanabilir bir şey.
Market neden zor bir yer
Market, dikkat açısından son derece yorucu bir ortam:
- Yüksek uyaran. Işık, müzik, kalabalık, renkler. Duyusal aşırı yüklenme için ideal bir ortam.
- Sürekli karar. Her raf bir seçim istiyor. Yüzlerce küçük karar, kısa sürede tükeniyor.
- Belleğe dayalı görev. Listeyi kafanda tutmak doğrudan çalışma belleğine yaslanan bir iş ve bu alan DEHB'de daha sınırlı çalışıyor (Kofler ve ark., 2010).
- Anlık ödül tasarımı. Mağaza düzeni, anlık karar vermeyi teşvik edecek şekilde kuruluyor. DEHB'de dürtüsel harcama eğilimi zaten daha yüksek olduğu için etki büyüyor (Patros ve ark., 2016).
Marketten unutarak çıkmak dikkatsizlik olarak yaşanıyor. Aslında hafızaya yaslanan bir görevin, hafızası sınırlı bir sistemde başarısız olması.
Sabit liste yöntemi
Bu alandaki en işe yarar tek müdahale, listeyi her seferinde yeniden yazmayı bırakmak.
Nasıl kurulur:
- Düzenli aldığın her şeyi bir kez yaz. Otuz kırk madde olacak, normal.
- Listeyi market içindeki sıraya göre grupla: sebze, süt ürünleri, kuru gıda, temizlik.
- Mutfakta görünür bir yere as, yanına kalem koy.
- Bir şey bitmeye başladığında işaretle, bittiğinde değil.
"Bitmeye başladığında işaretle" kısmı önemli. Bir şey tamamen bittiğinde onu hatırlamak için o şeye ihtiyaç duymak gerekiyor ve o an genelde markette olmadığın an oluyor.
Neden işe yarıyor: Liste hazır olduğunda, market öncesi yapılacak iş "ne lazım" diye düşünmekten "listeye bakmaya" iniyor. Aradaki fark, alışverişin yapılıp yapılmaması.
Markette işe yarayan şeyler
Aç gitme. En çok tekrarlanan tavsiye ve haklı bir tavsiye. Açken yapılan alışverişte hem fazla hem plansız alınıyor.
Süreyi sınırla. Yirmi dakika. Zamanlayıcı kur. Uzun süre kalmak hem yorgunluk hem fazla harcama üretiyor.
Aynı marketi kullan. Yerleri bilmek, her ziyareti yeni bir keşif olmaktan çıkarıyor. Tanıdık ortam çok daha az enerji istiyor.
Sepeti küçük seç. Büyük araba, dolması gereken bir alan olarak çalışıyor.
Çevrimiçi alışverişi bir seçenek olarak tut. Ortamdaki uyaranı ve dürtüsel eklemeleri ortadan kaldırıyor. Kayıtlı bir liste üzerinden tekrar sipariş vermek, market gezmekten çok daha az enerji istiyor.
Evde biriken fazlalıklar
Aynı ürünün üçüncüsünü almak DEHB'de sık görülüyor ve sebebi basit: evdekini görmüyorsun, dolayısıyla yok sayıyorsun. Bu, nesne kalıcılığı meselesinin market hâli.
Buna karşı iki şey işe yarıyor:
- Şeffaf saklama. Kavanoz, açık raf, kapaksız kutu. İçini gördüğün şeyi tekrar almıyorsun.
- Tek stok yeri. Her kategorinin tek bir yeri olması, "acaba var mıydı" sorusunu ortadan kaldırıyor.
Bunun bir de tersi var: sürekli kaybettiğin küçük şeylerden bilerek iki tane almak. Çift kopya kuralı savurganlık gibi görünüyor, aramaya harcanan süre hesaba katılınca ucuz kalıyor.
Özet
Market, hafızaya ve iradeye dayandığı sürece kaybedilen bir oyun. Sabit bir listeye ve önceden verilmiş kararlara dayandığında sıradan bir işe dönüşüyor.
Harcama tarafını DEHB ve para yönetimi yazısında ele aldım.