DEHB'de alkol neden daha riskli?

Bu yazıyı yazarken en çok zorlandığım şey tonu bulmak oldu. Alkolle ilgili her metin ya korkutuyor ya da konuyu geçiştiriyor; ikisi de okuyanı yalnız bırakıyor.

Beni bu konuyu ciddiye almaya iten şey şu oldu: kendi kendine ilaçlama diye bir kavram olduğunu öğrendiğimde, o kavramın mantığını kendi gündelik hareketlerimde tanıdım. Bir işe başlayamadığımda kalkıp mutfağa gitmem, zor bir günün ortasında telefona sarılmam, hepsi aynı cümleyi kuruyor: içerideki ayarı dışarıdan bir şeyle düzeltmeye çalışmak. Alkolün yaptığı iş de bu, sadece bedeli çok daha ağır.

DEHB'li yetişkinlerde madde kullanım sorunlarının genel nüfusa göre daha sık görüldüğü bildiriliyor (Faraone ve ark., 2021; Katzman ve ark., 2017). İlişkinin diğer yönü de ölçülmüş: van Emmerik-van Oortmerssen ve arkadaşlarının (2012) meta analizinde, tedavi arayan madde kullanım bozukluğu hastalarında DEHB yaygınlığı ortalama yüzde 23,1 bulundu. Yani madde kullanım sorunuyla kliniğe gelen her dört kişiden yaklaşık birinde DEHB var.

Bu bilgi suçlamak için değil, riski görünür kılmak için. Şunu da gösteriyor: madde kullanımı için başvurulan yerde DEHB hiç sorulmazsa, tedavi edilmemiş bir tablo olduğu gibi kalabilir.

İki mekanizma

1. Dürtüsellik.

Alkolde her şey miktarı sınırlayabilmeye bağlı. Dur demeyi zorlaştıran bir tablo da tam burada devreye giriyor.

Bir de ikinci katman var: alkolün kendisi ketlemeyi zayıflatıyor. Yani zaten zayıf olan fren, alkolle birlikte daha da zayıflıyor. Etki kendi kendini besliyor.

2. Kendi kendine ilaçlama.

Daha az konuşulan ama daha yaygın mekanizma bu. Sözlükte kendi kendine ilaçlama olarak geçiyor.

Alkol kısa vadede birkaç şeyi birden yapıyor:

• İçsel huzursuzluğu yatıştırıyor
• Zihindeki gürültüyü azaltıyor
• Sosyal ortamlarda kaygıyı düşürüyor
• Uykuya dalmayı kolaylaştırıyor gibi hissettiriyor

DEHB'de en çok zorlandığımız alanlar tam da bunlar. Alkol gerçekten işe yarıyor gibi görünüyor ve tehlikesi de buradan geliyor.

Kısa vadede işe yarayan bir şeyi bırakmak en zorudur.

Uyku meselesi

Bu, en somut ve en az bilinen zarar.

Alkol uykuya dalmayı kolaylaştırıyor ama uyku yapısını bozuyor: gecenin ikinci yarısında uyku sığlaşıyor ve dinlendirici olmaktan çıkıyor.

Kooij ve Bijlenga'nın (2013) derlemesi, yetişkin DEHB'de zaten gecikmiş uyku fazının sık görüldüğünü gösteriyor. Üstüne alkol eklenince iki sorun birleşiyor.

Ertesi gün bütün belirtiler ağırlaşıyor: dikkat, duygu düzenleme, dürtüsellik. İnsan o gün de yorgunlukla baş etmek için yine bir şey arıyor.

Döngü şöyle işliyor:

1. Huzursuzluk ya da uykusuzluk
2. Alkol
3. Bozuk uyku
4. Ertesi gün ağırlaşmış belirtiler
5. Baştan

Tedavi riski artırıyor mu

Hayır ve bu yanlışı düzeltmek önemli.

Wilens ve arkadaşlarının (2003) meta analizi, çocuklukta uyarıcı tedavi görmenin ileride madde kötüye kullanımına yol açtığına dair bir bulgu ortaya koymadı.

Dünya DEHB Federasyonu'nun uzlaşı metni (Faraone ve ark., 2021) de tedavi edilen kişilerde madde kullanım riskinin arttığını gösteren bir kanıt olmadığını belirtiyor.

Tersine, tedavisiz kalmak risk etkenleri arasında sayılıyor. Ayrıntısını DEHB ilaçları bağımlılık yapar mı yazısında ele aldım.

Ne yapılabilir

Miktarı önceden belirle. İçmeye başladıktan sonra bu kararı veremezsin. Çıkmadan önce kaç kadeh içeceğini belirlemek, o an karar vermekten çok daha güvenilir.

Sayılabilir hale getir. Şişeden değil bardaktan iç, üstüne doldurmak yerine bardakları say.

Neden içtiğini sor. Keyif için mi, yoksa bir şeyi yatıştırmak için mi? Cevap ikincisiyse bu bir uyarı işareti ve yatıştırmaya çalıştığın şeyin başka bir çözümü olabilir.

Uyku için kullanma. Bu en pahalı kullanım biçimi. Uyku sorunu varsa hekimine söyle; başka yolları var.

İlaç kullanıyorsan hekimine söyle. Alkol içip içmediğini ve ne kadar içtiğini anlat. Bu bir itiraf değil, tedaviyi doğru planlamak için gereken bir bilgi.

Alkolsüz alternatif hazır tut. Sosyal ortamda elinde bir bardak olunca içmemek kolaylaşıyor.

Nikotin ve diğerleri

Aynı örüntü nikotinde de görülüyor ve DEHB'de sigara kullanımının daha yaygın olduğu bildiriliyor. Mekanizma benzer: nikotin kısa süreliğine uyanıklık ve odaklanma hissi veriyor. Ayrıntısını DEHB ve sigara yazısında yazdım.

Kafein aynı ailenin en zararsız ucu; onu DEHB'de kahve neden sakinleştiriyor yazısında ele aldım.

Sosyal ortamlar tarafı

Az konuşulan bir kısım var: DEHB'li pek çok insan için alkolün çekiciliği tadından çok, sosyal ortamı katlanılır hale getirmesinden geliyor.

Kalabalık bir masada konuşmaları takip etmek, sıranın ne zaman sana geldiğini kestirmek, söylediğin şeyin nasıl karşılandığını okumak zaten yorucu işler. Alkol bu yükün bir kısmını geçici olarak kaldırıyor. Bende bu yükün adı sosyal pil ve bir yerden sonra bitiyor.

Bunu bilmek somut bir şey değiştiriyor: içme sebebi ortamın kendisiyse, üzerinde çalışman gereken şey miktar değil, ortam oluyor. Daha küçük bir masa, daha kısa bir süre, önceden belirlenmiş bir çıkış saati. Bende o akşam ne kadar dayanabileceğimi bu üç ayar birlikte belirliyor.

Sık yapılan hata

En sık yapılan hata, kararı ortamda vermeye çalışmak. “Bugün az içeceğim” kararı, o ortamda ve o saatte verilmesi en zor karar; çünkü kararı vermesi gereken sistem tam da alkolün zayıflattığı sistem.

İkincisi, uykuyu alkolle çözmeye çalışmak. Kısa vadede işe yaradığı için en uzun süre fark edilmeyen zarar bu.

Üçüncüsü, DEHB tarafını hiç konuşmamak. Alkolü azaltmaya çalışan biri huzursuzluğunun ne kadarının yoksunluktan, ne kadarının zaten orada olan bir tablodan geldiğini bilmezse, yanlış sonuca varıyor.

Geriye kalan

DEHB'de alkol riski iki yerden geliyor: dürtüselliğin miktarı sınırlamayı zorlaştırması ve alkolün gerçekten bir şeyi yatıştırıyor olması.

Uyku üzerindeki etkisi en somut zarar ve ertesi günün bütün belirtilerini ağırlaştırıyor.

Tedavi bu riski artırmıyor; tedavisiz kalmak artırıyor. Tanı ve tedavi kararı hekimin işi, ama bu konuyu hekimle konuşmaya karar vermek senin elinde ve bunun için tablonun ağırlaşmasını beklemek gerekmiyor.