Superparenting for ADD

Ballantine Books'tan, alt başlığıyla Superparenting for ADD: An Innovative Approach to Raising Your Distracted Child. Yayınevinin sayfasında e-kitap tarihi 30 Aralık 2008, ciltsiz baskı tarihi 23 Şubat 2010 görünüyor; yayınevi iki baskı için de 240 sayfa diyor, bir kütüphane kaydı ise 212 sayfa gösteriyor. Elindeki baskıya göre sayfa numaraları kayabilir.

Edward Hallowell, Harvard Tıp Fakültesi'nde yirmi bir yıl görev yapmış, çocuk ve yetişkin psikiyatristi. Driven to Distraction'ın yazarlarından biri ve kendi adını taşıyan klinikler zincirinin kurucusu. Peter Jensen çocuk psikiyatristi ve araştırmacı. NIMH'in büyük çok merkezli DEHB tedavi çalışması MTA'nın tasarım makalelerinde adı geçiyor. Yani kitabı bir klinisyenle bir tedavi araştırmacısı birlikte yazmış.

Doğrulanmış bir Türkçe basımına ulaşamadım; özgün adıyla yazıyorum. Hallowell'in başka bir kitabı Türkçede var, ama bu başlığın çevirisi olduğunu gösteren bir kayıt görmedim.

Bu inceleme kitabın içindekiler listesine, yayınevi tanıtımına, kütüphane kayıtlarına ve okur değerlendirmelerine dayanıyor. Bölümlerin içeriğini yalnızca başlıklarından ve yayınevi tanıtımından biliyorum; doğrulayamadığım yerde bunu söylüyorum. Başlıkların Türkçesi benim.

Çıkış fikri

Kitabın iddiası tek cümleyle şu: DEHB'li çocuğa yöneltilen sürekli eleştiri, çocuğun asıl yeteneklerini gömüyor ve ebeveynin ilk işi bu gömülmeyi durdurmak.

Yayınevi tanıtımı üç parçalı bir yaklaşım anlatıyor. Birincisi koşulsuz sevgi: çocuğu olduğu gibi kabul etmek. İkincisi ayna özellikler: yaramaz görünen bir özelliğin ters yüzünde bir güçlü yan görmek, örneğin inadı ısrarcılık olarak okumak. Üçüncüsü mükemmellik döngüsü: güvenli risk almaya, kurcalamaya, oyunla pratiğe, ustalığa ve takdir edilmeye dayanan beş adım. Bazı tanıtım metinleri bunlara dördüncü bir unsuru, çocuğun doğuştan gelen eylem tarzını bulmayı da ekliyor.

Bence kitabı anlamanın en kısa yolu şu: Hallowell DEHB'yi bir hastalıktan çok bir ebeveynlik sorusuna çeviriyor. Soru "Bu çocuğu nasıl düzeltirim" olmaktan çıkıp "Bu çocuğun içinde ne var ve ben ona nasıl yer açarım" oluyor.

Bağlam: 2008'in DEHB konuşması

Hallowell'in yaklaşımı 1990'lardaki Driven to Distraction günlerinden beri aynı hatta ilerliyor: tanıyı reddetmiyor, ama tanının insanın kimliğini boyamasına karşı çıkıyor. Bu kitap o tavrı ebeveyn masasına taşıyor.

Jensen'in ortak yazar olması bu yüzden ilginç. Adı tedavi çalışmalarında geçen, bir makalesinde dikkatle yönetilmiş ilaç tedavisinin değerini savunmuş bir araştırmacı, kitabın güç odaklı tonuna ortak olmuş. Hangi bölümü kimin yazdığını doğrulayamadım; bu yüzden ortaklığın dengeyi nasıl kurduğunu söyleyemiyorum.

İç sayfalar: önce ebeveynin kafası

Kütüphane kayıtlarındaki içindekiler bir giriş, on dört bölüm ve bir kaynaklar kısmı veriyor. Kitap bu sırayı dikkatle kuruyor: ilk beş bölüm ebeveyni hazırlıyor, ortadaki bölümler araçları veriyor, sonuncular okul ve tıbbi tarafı kapsıyor.

Birinci bölüm, "Love: The Essential Strength" (sevgi: temel güç). Başlığa bakılırsa kitabın tezi burada kuruluyor. İkinci bölüm, "Loving Your Child in the Face of Opposition" (karşı çıkıldığında çocuğunu sevmek) ise bu tezi zor ana taşıyor: çocuk direndiğinde sevgi nasıl sürer, bölümün sorusu bu gibi duruyor.

Üçüncü bölüm, "Developing Empathy", DEHB'li bir çocuk olmanın nasıl bir şey olduğunu ebeveynin gözüne sokmayı amaçlıyor. Dördüncü bölüm, "The Right Kind of Help", doğru yardımın ne olduğunu soruyor. Bölümün neyi cevapladığını doğrulayamadım, başlıkla yetiniyorum.

Beşinci bölüm, "From Moral, to Deficit-Based, to Strength-Based Thinking" (ahlaki düşünceden eksik odaklı düşünceye, oradan güç odaklı düşünceye), kitabın felsefi omurgası. Üç bakışı sıralıyor: çocuk kötü, çocuk bozuk, çocuk güçlü yanlarıyla birlikte düşünülmeli. Google Books'un kitapta sık geçen terimler listesinde "moral model", "medical model" ve "strength-based model" yan yana duruyor, yani bu üçlü kitabın dilinde gerçekten tekrar ediyor. Bu çerçeveyi sitedeki DEHB gerçek bir hastalık mı yazısıyla birlikte okumak iyi geliyor.

İç sayfalar: araçlar

Altıncı bölüm, "Emphasizing the Positive in Action", kitabın 65. sayfasından başlıyor ve olumluyu öne çıkarmayı uygulamaya döküyor. Yedinci bölüm, "Mirror Traits: What's Good in What's Bad", ayna özelliklerin yeri. Yayınevinin verdiği örnek inatla ısrarcılık. Okur yorumlarında dağınıklığı merak, dürtüselliği yaratıcılık gibi eşleştirmeler de anılıyor; bu eşleştirmelerin kitabın hangi sayfasında geçtiğini doğrulayamadım.

Sekizinci bölüm, "The Cycle of Excellence: A Method for Unwrapping Gifts", 85. sayfada başlıyor ve kitabın en çok anılan aracı. Okurların aktardığı sıraya göre adımlar bağlı bir ortam, oyun, pratik, ustalık ve tanınma. Bence mantığı şu: çocuk güvenli bir yerde sevdiği şeyi denemeye bırakılırsa ustalaşıyor, tanınmak da bir sonraki denemeye cesaret veriyor.

Dokuzuncu bölüm, "Conation: A New Way of Tapping into Every Child's Strengths", 99. sayfada başlıyor ve kitabın en tartışmalı bölümü. Konasyon, düşünme ve hissetmenin yanında eyleme geçmenin kişiye özgü tarzını anlatan bir kavram. Onuncu bölüm, "The Kolbe Model in Action", bu kavramı Kolbe modeliyle çocuğa uygulamaya çalışıyor. İki bölüm birlikte yaklaşık otuz sayfa tutuyor. Ayrıntısını aşağıda eleştiri kısmında anlatıyorum.

İç sayfalar: okul ve tıbbi taraf

On birinci bölüm, "What to Tell the School?" (okula ne söylemeli?), 129. sayfada başlıyor. On ikinci bölüm, "Schools That Get It Right" (işi doğru yapan okullar), 137. sayfada. Google Books'un sık geçen terimler listesinde Section 504 ve özel eğitim anılıyor; bunlar Amerikan okul sisteminin kavramları. Türkiye'de karşılığı için BEP nedir yazısına bakmak daha doğru.

On üçüncü bölüm, "Making a Diagnosis and Composing a Treatment Plan, Including New, Alternative Approaches" (tanı koymak ve tedavi planı kurmak, yeni ve alternatif yaklaşımlar dahil), 147. sayfada başlıyor ve bir sonraki bölüme kadar yaklaşık on sekiz sayfa sürüyor. Terim listesinde nöropsikolojik test, nörofeedback, Adderall ve Concerta görünüyor. On dördüncü bölüm, "A Collaboration Convened / Please Join!", 165. sayfada başlayan altı sayfalık kapanış ve çağrı. Ardından okul sistemi bilgileri ve kaynaklar kısmı geliyor.

Burada bir not düşeyim: tanı ve tedavi gibi büyük bir konuya on sekiz sayfa ayrılması, kitabın ağırlığının nerede olduğunu gösteriyor. Bu bölümün içeriğini ayrıntılı doğrulayamadım, o yüzden ilaç ve tedavi kararlarında bu bölüme yaslanma önerisi yapmıyorum. O kararlar hekimle verilir.

En güçlü yanı

Kitabın en değerli tarafı sıra: önce sevgi, sonra yöntem. DEHB'li bir yetişkin olarak, tanı almadan önceki yıllarıma bir ebeveyn bu gözle bakmış olsaydı ne değişirdi diye düşünmek kolay. Bence kitabın asıl ürünü bu bakış. Sitedeki utanç ve öz şefkat yazısında anlattığım, yıllarca duyulan eleştirinin içeriye yerleşmesi sorununa kitap, kökünde müdahale ediyor.

İkinci güçlü yan ton. Okur yorumlarında kitabın iyimser ve yapıcı bulunduğu, ebeveynin empatisini artırdığı en çok geçen övgü. Yayınevinin yazdığı tavsiye yazıları da aynı yönde: Richard Lavoie kitabı umut veren ve yapıcı buluyor, Susan Smalley yalnızca eksiğe bakan bir çerçevenin ötesine geçtiğini söylüyor. Bunların tanıtım metni olduğunu, bağımsız değerlendirme sayılamayacağını unutmamak gerekiyor; John Ratey'in sözü de Hallowell'in uzun yıllık ortak yazarından geliyor.

Üçüncüsü, "güçlü yanları bul" demekle yetinmeyip bunu beş adımlık bir süreç olarak tarif etmesi. DEHB'de güçlü yanlar meselesi yazımda anlattığım gibi, güçlü yan anlatısı çoğu zaman bir slogana dönüşüyor. Bu kitap en azından sloganın arkasına bir yöntem koymaya çalışıyor.

Zayıf yanları

Kanıt. Kitabın merkezindeki üç araç, yani ayna özellikler, mükemmellik döngüsü ve konasyon, için bağımsız bir sınama bulamadım. Ebeveyn davranış eğitiminin etkisini gösteren çalışmalar var, ebeveyn eğitimi programları yazımda onları anlattım. Bu kitabın kendi çerçevesi ise aynı düzeyde sınanmış görünmüyor. Güç odaklı yaklaşım mantıklı ve zararsız duruyor, ama "mantıklı" ile "etkisi gösterilmiş" farklı iki cümle.

Kolbe. Okur yorumlarında en sık dile getirilen rahatsızlıklardan biri Kolbe değerlendirmesinin ücretli bir araç olması ve kitapta ticari bir öğe gibi okunması. Ücretli aracı kendim denemedim. Ama bana kalırsa bu iki bölüm kitabın en uygulanabilir kısmı yerine en çok soru işareti taşıyan kısmı.

Genellik. Okurların bir kısmı kitabı somut stratejiden çok cesaretlendirme olarak buluyor, bazıları tekrar ve uzunluktan yakınıyor. Bir diğer yorum, "çocuğu sev yeter" mesajının fazla vurgulanmasının, çocuğun zorlanmasını sevgi eksikliğine bağlıyormuş gibi okunabileceği. Bu okuma haksız değil; kitabın niyeti öyle değil ama ebeveyn suçluluğuna açık bir çerçeve kuruyor.

Yaş. 2008 tarihli bir kitap, "ADD" terimini kullanıyor. Hiperaktiviteye odaklı örnekler dikkatsiz görünümlü çocuklar için daha az işe yarıyor. Bazı okurlar cinsiyete dair yorumlara ve öğretmenlere yönelik genellemelere de takılmış.

Kime, kime değil

Tanıdan sonra çocuğunu nasıl göreceğini yeniden kurmak isteyen, yorulmuş bir ebeveyne. Çocuğuyla ilişkisi sürekli düzeltme hattına dönmüş birine. Aileye bir çerçeve arıyorsanız, çocuğa tanıyı nasıl anlatacağınızı düşündüğünüz dönemde de iyi bir başlangıç.

Şu soruyla gelen ebeveyne ise yetmez: sabah çantayı nasıl hazırlatırım, ödev saatini nasıl kurarım, ödül sistemini nasıl işletirim. O iş için sitedeki ödül sistemi yazısı ve aşağıdaki kitaplar daha somut. İlaç kararı için de kaynak değil.

Rafın içindeki yeri

Hallowell'in sitedeki öteki kitapları Driven to Distraction ve Delivered from Distraction yetişkinler için. Superparenting for ADD aynı yazarın çocuk ve ebeveyn tarafı.

Russell Barkley'in 12 Principles for Raising a Child with ADHD kitabıyla yan yana koymak öğretici. İkisi de sevgiyi ve kabulü başa koyuyor. Barkley DEHB'yi açıkça bir yetersizlik tablosu sayıp beklentiyi ona göre ayarlıyor ve yürütücü işlevi dışarıdan desteklemeye bağlıyor. Hallowell ise yeteneği bulup beslemeye yaslanıyor. Kalın başvuru kaynağı Barkley'in Türkçe baskısı. Benim sıralamam: önce bu kitapla bakışı kur, sonra Barkley'le düzeni.

Aileden birinin kendisi de DEHB'liyse DEHB'li ebeveyn olmak yazısı bu iki kitabın arasında bir köprü işi görüyor.

Net tavrım

Bu kitabı bir yöntem kitabı olarak değil, bir bakış kitabı olarak almak gerekiyor. Okuduktan sonra elinde bir program kalmasını bekleyen hayal kırıklığına uğrar. Çocuğuna nasıl baktığını gözden geçirmeye hazır olan karşılığını bulur. Kanıtı ince, ticari bölümleri tartışmalı, ama ilk beş bölümün sıcaklığı tek başına rafa girmesine yetiyor.