ADHD: A Handbook for Diagnosis and Treatment

Tam adı Attention-Deficit Hyperactivity Disorder: A Handbook for Diagnosis and Treatment. Guilford Press yayınladı. Elimdeki kaynaklara göre dördüncü baskı, yayınevinin sayfasında sert kapaklısı 17 Ekim 2014, ciltsizi 23 Ekim 2018 tarihli, ikisi de 898 sayfa. Kaynakçalarda bazen 2014, bazen 2015 diye geçiyor; sitedeki yazıların kaynakçalarında 2015 olarak yazdım.

Bu tek yazarlı bir kitap değil. Russell A. Barkley editör, otuz beş bölümün bir kısmını kendisi yazmış, kalanını alanın başka isimleri. Birinci baskı 1991, ikincisi 1998, üçüncüsü 2006 tarihli. Yayınevi dördüncü baskıyı "standart klinik başvuru kaynağı" diye tanıtıyor ve doksan beş binden fazla kopyanın dolaşımda olduğunu yazıyor. Dördüncüden sonra yeni bir baskı görmedim.

Doğrulanmış bir Türkçe basımına ulaşamadım; özgün adıyla yazıyorum. Barkley'nin Türkçeye çevrilmiş başka kitapları var, örneğin sitede ebeveyn rehberi olarak incelediğim kitap. Bu el kitabı onlardan çok farklı bir şey.

Editör kim

Barkley 1949 doğumlu, Bowling Green Eyalet Üniversitesi'nde klinik psikoloji doktorası yaptı. Önce Wisconsin Tıp Fakültesi'nde, 1985'ten 2000'e kadar Massachusetts Üniversitesi Tıp Fakültesi'nde çalıştı, sonra Güney Karolina Tıp Üniversitesi ve Virginia Commonwealth Üniversitesi'nde. Otuz ciltlik bir dergi olan The ADHD Report'u kurdu ve yönetti, 2002'deki ilk uluslararası DEHB uzlaşı bildirisini yürüttü. Kuramını sitede iki kitabı üzerinden anlattım: ADHD and the Nature of Self-Control ve genel okur için yazdığı Taking Charge of Adult ADHD.

Bu el kitabında bir editörün işi ilginç bir yerde duruyor. Barkley hem yan yana koyduğu uzmanların hakemi hem de alanın en belirgin kuramcısı. Sonra göreceğimiz gibi, bu çifte rol kitabın hem gücü hem sorunu.

Çıkış fikri

Bir el kitabının amacı, bir alandaki bilginin tek yerde, güncel ve atıflı durmasıdır. Dördüncü baskının yayınevi metni, önceki baskıya göre yeni bölümler eklendiğini söylüyor: sosyal beceri eğitimi, beslenme yönetimi, yürütücü işlev eğitimi, gençlerde sürüş riski, tamamlayıcı ve alternatif tıp, yetişkin terapileri. Hastalığın doğası kısmına da yeni bölümler gelmiş: nöropsikolojik yönler, duygu düzenleme, akran ilişkileri, yaşa özgü işlev kayıpları ve yavaş bilişsel tempo.

Her bölümün sonunda "Key Clinical Points" başlıklı bir özet var. Yayınevi hedef okuru klinik psikologlar, psikiyatristler, nöropsikologlar, okul psikologları ve sosyal hizmet uzmanları olarak sıralıyor; çocuk doktorları ve aile hekimlerini de ekliyor.

Önemli bir not: Bu inceleme kitabın içindekiler listesine, yayınevinin tanıtımına ve yayımlanmış değerlendirmelere dayanıyor. Bölümlerin içeriğini sayfa sayfa okuduğumu iddia etmiyorum. Aşağıda bölüm başlıklarını ve yazarlarını yayınevinin listesinden aktarıyorum, içeriği yalnızca başlığın ve kaynakların desteklediği kadar yorumluyorum.

İç sayfalar: birinci kısım, DEHB'nin doğası

On yedi bölüm. Kitabın en ağır kısmı bu.

Açılış Barkley'nin kendi yazdığı tarih bölümü. İkinci bölüm Roberts, Milich ve Barkley'den: temel belirtiler, tanı ölçütleri, alt tipler ve yaygınlık. Üçüncü bölümün adı kitabın tavrını da gösteriyor: duygu düzenleme güçlüğü DEHB'nin çekirdek bir bileşeni. Barkley bunu kendi yazmış ve bölüm yaklaşık otuz beş sayfa tutuyor. Sitedeki duygu düzenleme yazısını yazarken bu tartışmayı ayrıca düşündüm, aşağıda tekrar döneceğim.

Dördüncüden sekizinciye kadar çocuk ve aile ekseni: Weyandt ve Gudmundsdottir gelişimsel ve nöropsikolojik eksikler üzerine, Pliszka eşlik eden psikiyatrik bozukluklar üzerine, DuPaul ve Langberg eğitim sorunları üzerine, Johnston ve Chronis-Tuscano aileler üzerine, McQuade ve Hoza akran ilişkileri üzerine. Dokuzuncu bölüm Owens, Cardoos ve Hinshaw'dan: gelişimsel ilerleme ve cinsiyet farkları.

Onuncu bölümden itibaren ağırlık yetişkine kayıyor. Solanto yetişkinlerde yürütücü işlev eksiklerini ele alıyor. Barkley'nin kendi yazdığı sonraki üç bölüm sağlık sorunlarını, yetişkinlikte eğitim, meslek, flört, evlilik ve mali alandaki işlev kayıplarını ve eşlik eden psikiyatrik bozuklukları kapsıyor. Bölüm başlıklarına bakınca DEHB'nin okulla bitmeyen, para ve ilişkiye kadar uzanan bir tablo olarak çerçevelendiğini görüyorsun.

Son dört bölüm kuram katmanı. On dördüncü bölüm nedenler (Barkley), on beşinci kuramlar (Willcutt). On altıncı bölümün adı uzun ama kitabın felsefesini taşıyor: yürütücü işlev ve öz düzenleme, genişletilmiş bir fenotip olarak. Barkley'nin yürütücü işlev kuramı bu bölümde kitabın içine giriyor. On yedinci bölüm, "Concentration Deficit Disorder" adıyla yavaş bilişsel tempo, yani DEHB'nin dikkatsizlik tarafıyla karışan ve tartışması sürmüş bir alan.

İkinci kısım: değerlendirme

Yalnızca üç bölüm var ve bu oran bana kitabın önceliklerini anlatıyor: otuz beş bölümün otuz ikisi doğa ve tedavi, değerlendirmeye üç bölüm düşüyor. Barkley çocukların psikolojik değerlendirmesini yazıyor. J. Russell Ramsay yetişkinlerin değerlendirmesini yazıyor; sitede Rethinking Adult ADHD ve The Adult ADHD Tool Kit kitaplarıyla tanıttığım isim. Adler ve Alperin ise birinci basamak sağlık hizmetinde yetişkin DEHB tanısını anlatıyor. Bu son başlık dikkatimi çekti: yetişkin DEHB'nin psikiyatri dışında, birinci basamakta da ele alınması gerektiği düşüncesi başlıktan okunuyor.

Üçüncü ve dördüncü kısım: tedavi

Çocuk ve gençlerin tedavisinde on bölüm var. Ebeveyn eğitimi (Chacko ve ekibi), ergen aileleriyle çalışma (Robin), sosyal beceri eğitimi (Mikami), okulda müdahale (Pfiffner ve DuPaul), beslenme yönetimi (Hurt ve Arnold), yürütücü işlev eğitimi (Rapport ve ekibi), uyarıcı ve uyarıcı olmayan ilaçlar (Connor), birleşik tedaviler (Smith ve Shapiro), gençlerde sürüş riski (Fabiano ve Schatz), tamamlayıcı ve alternatif tıp (Bader ve Adesman). Sürüş meselesi ilgimi çekti çünkü sitede DEHB ve ehliyet üzerine yazdım ve bu başlığı bir el kitabında görmek, konunun klinik ciddiyetini gösteriyor.

Yetişkin tedavisi beş bölüm. Murphy yetişkin danışmanlığını, Knouse bilişsel davranışçı terapileri (sitedeki bilişsel davranışçı terapi yazısıyla birlikte okunabilir), Gordon, Lewandowski ve Lovett eğitim ve işyerlerinde ADA uyarlamalarını, Gina Pera DEHB'den etkilenen çiftlerle çalışmayı, Prince, Wilens, Spencer ve Biederman yetişkinlerde ilaç tedavisini yazıyor. ADA, ABD'nin engelli hakları yasası; hukuk eğitimi almış biri olarak söyleyeyim, bölümün hukuki çerçevesi Türkiye'ye taşınmıyor, ama uyarlama mantığı taşınıyor. Pera aynı zamanda sitede incelediğim Sen mi, Ben mi, Erişkin DEHB mi? kitabının yazarı.

En güçlü yönleri

Genişlik. Bir çocuğun okulda ne yaşadığından yetişkinin evliliğine, ilaçtan sürüş güvenliğine kadar tek ciltte bu kadar alan başka yerde zor bulunur. Yayınevinin sayfasında alıntılanan değerlendirmeler de bunu vurguluyor: Mark Stein kitabı alanın ansiklopedisi gibi tarif ediyor, Brooke Molina kuram, kanıt ve uygulamayı birleştirmesini ve hızlı başvuru formatını öne çıkarıyor, James McGough yaşam boyu perspektifini ve "Key Clinical Points" kutularını anıyor. Bunlar yayınevinin seçtiği alıntılar, tarafsız eleştiri sayılmaz, ama aynı özellikler içindekiler listesinden de görülüyor.

İkinci güç: gelişimsel çizgi. Çocukluktan yetişkinliğe uzanan bir kuram bütünlüğü var, yetişkin bölümleri çocuk bölümlerinin eki gibi durmuyor.

Üçüncüsü, farklı sesler. Yayınevinin kendi alıntısında Molina bile bölümler arası bakış açısı çeşitliliğine dikkat çekiyor. Bir editörlü ciltte bu, iyi bir şey.

Zayıf yanları ve tartışmalar

Yürütücü işlev kuramı tek açıklama değil. Barkley'nin on altıncı bölümdeki çerçevesi alanın güçlü kuramlarından biri, ama tek değil. Willcutt ve arkadaşlarının 2005'te Biological Psychiatry'de yayımlanan 83 çalışmalık meta-analizi, DEHB'li kişilerin yürütücü işlev testlerinde ölçülebilir biçimde daha kötü performans gösterdiğini, ancak bu eksikliklerin her vakayı açıklamak için ne gerekli ne yeterli olduğunu söylüyor. Yani yürütücü işlev DEHB'nin önemli bir parçası, ama tek parçası değil. Barkley'nin kuramını, kitabın aynı cildinde Willcutt'un kuramlar bölümüyle yan yana okumak bu yüzden anlamlı. Bu yan yana oluşun iç tutarlılığını yargılayamam, çünkü Willcutt'un bölümünün sonucunu görmedim.

Duygu düzenleme çekirdek belirti mi? Barkley 2010'dan beri duygusal dürtüsellik ve zayıf duygusal öz düzenlemenin DEHB'nin çekirdeğine alınması gerektiğini savunuyor ve kitaptaki üçüncü bölüm bu savın uzun hali. DSM-5 bu belirtileri ölçütlere eklemedi. Faraone ve arkadaşlarının 2019 tarihli klinisyen incelemesi, duygusal dürtüselliğin ve zayıf duygusal öz düzenlemenin DEHB için yeterince özgül olabileceğini, öfkeye yatkınlığın ise DEHB belirtisi sayılmaması gerektiğini söylüyor; bir de duygu düzenleme güçlüğünün DEHB'lilerin yalnızca bir kısmında görüldüğünü, DEHB'si olmayan bir kısım insanda da bulunduğunu hatırlatıyor. Nigg ve arkadaşlarının 2019 çalışması, 514 çocukla, duygu düzenleme güçlüğünün depresyon riskinden çok DEHB'nin genetik riskiyle ilişkili olduğunu bulmuş. Yani Barkley'nin savı destek görüyor, ama alan henüz kapatmış değil. Soru açık.

Yavaş bilişsel tempo adı değişti. On yedinci bölümün başlığı "Concentration Deficit Disorder". 2023'te JAACAP'ta yayımlanan bir çalışma grubu raporu, yani Becker ve arkadaşları, aralarında Barkley'nin de olduğu on üç yazarla, yapıyı "cognitive disengagement syndrome" olarak yeniden adlandırdı. Fredrick ve arkadaşlarının 2023 tarihli sistematik incelemesi bu belirtilerin DEHB'nin dikkatsizlik belirtilerinden ayrı olduğunu savunuyor, ama aynı zamanda çok az çalışmanın DEHB'nin dikkatsizlik belirtilerini kontrol ettiğini ve biyolojik ilişkilerin sınırlı ve büyük ölçüde tekrarlanmamış olduğunu yazıyor. Bu bölümü okuyacaksan alan o günden bugüne ilerlediği için ad ve çerçeve bakımından güncel kaynaklarla birlikte oku.

İlaç bölümünün yazarları. Yetişkinlerde ilaç tedavisi bölümünü yazan dört isimden üçü (Wilens, Spencer, Biederman), 2008'de ABD Senatosu'ndan Charles Grassley'nin ilaç firmalarından aldıkları ödemelerin eksik bildirilmesini incelediği isimlerdi. Kendi savunmaları da vardı: kurallara uyduklarını düşündüklerini söylediler. Bu, bölümün bilimsel içeriğinin yanlış olduğu anlamına gelmiyor. Ama ilaç bölümlerini okurken çıkar çatışmasını akılda tutmak, bence, okurun hakkı.

Yaş. Kitap on iki yıllık. Temel klinik çerçeve eskimiyor, ama DSM-5 sonrası yıllarda gelen araştırmalar, yetişkin DEHB tanısı ve eşlik eden durumlar üzerine daha yeni çalışmalar bu ciltte yok. Bu yüzden onu güncel literatürün yerine değil, onun bir çıkış noktası olarak kullanmak gerekiyor.

Fiyat ve boy. Yayınevi sayfasında sert kapaklı 132, ciltsiz 88 dolar yazıyordu. Dokuz yüz sayfaya yakın bir cilt. Bunu bir hafta sonunda okuyacak biri için değil.

Kime, kime değil

Kitap klinisyenler, psikoloji ve psikiyatri öğrencileri, DEHB'yi derinlemesine araştıran, atıflara bakıp kaynağı kendi kontrol etmek isteyen okurlar için. Bir ebeveyn ya da yetişkin okur, belirli bir soruyla (örneğin ilacın nasıl çalıştığıyla, ya da DEHB'nin evlilikteki etkisiyle) ilgili bölüme gidip okuyabilir, ama kitap bunun için yazılmamış.

Yeni tanı almış biri için ilk kitap olmamalı. Bölüm başlıkları klinik bir dilde: eksikler, bozukluklar, işlev kayıpları. Bir kişinin hikayesini anlatmak için kurulmuş bir yapı değil. Önce kendini anlamak isteyen biri için genel okur kitapları daha doğru bir kapı.

Rafın içindeki yeri

Sitenin yazılarında Barkley'nin bu el kitabı çok anılıyor, kaynakçalarda "Barkley, R. A. (2015)" olarak duruyor. Kitaplar rafında üç Barkley kitabı var ve her biri farklı bir kapı: ebeveynler için rehber, yetişkinler için Taking Charge of Adult ADHD, kuram için Self-Control. El kitabı bunların hepsinin arkasındaki kanıt deposu. Tedavi tarafında Safren'in ve Ramsay'in çalışma kitapları, bu ciltteki bilişsel davranışçı bölümle aynı yöntem ailesinden.

Benim tavrım

Bu kitabı edinmek için bir kütüphaneye gitmek ya da bir üniversite aboneliği kullanmak, almaktan daha mantıklı. Gerçek değeri, bir iddiayı kontrol etmek istediğinde elinde somut bir kaynak olması: bir bölüm, bir yazar, bir tarih. Barkley'nin kuramına katılan da itiraz eden de aynı cilde dönmek zorunda kalıyor, çünkü tartışmanın bir tarafı orada yazılı. Ama onu bir kural kitabı gibi değil, alanın kendi içindeki bir konuşma gibi okumak gerekiyor.