DEHB'de güçlü yanlar meselesi
Yaratıcılık, kriz performansı, hiperodak. Bu anlatının doğru tarafı ne, nerede zarar veriyor ve dürüst bir orta yol mümkün mü.
Bu yazıda 6 bölüm var
DEHB üzerine yazılan metinlerin bir kısmı bir süper güç anlatısı kuruyor: yaratıcılık, enerji, sıra dışı düşünme. Bir kısmı ise yalnızca kayıp anlatıyor.
İkisi de eksik ve ikisinin de bir bedeli var.
Anlatının doğru tarafı
Sedgwick ve arkadaşlarının (2019) DEHB tanılı ve mesleki olarak başarılı yetişkinlerle yaptığı nitel çalışma, katılımcıların tekrar tekrar bildirdiği birkaç özellik ortaya koyuyor:
- Kriz performansı. Baskı altında hızlı ve etkili hareket edebilmek. Sözlükte kriz performansı.
- İlgi duyulan alanda derinlik. Hiperodak dönemlerinde ortaya çıkan yoğun çalışma.
- Alışılmadık bağlantılar. Farklı alanlar arasında hızlı geçiş yapabilmek.
- Merak. Yeni bir konuya çabuk girebilmek.
- Dayanıklılık. Uzun süre zorlanmış olmanın getirdiği bir tür yılmazlık.
Bunlar uydurulmuş özellikler değil. Yaşayan insanların kendi anlatılarından çıkıyor.
Bu özelliklerin ortak noktası şu: hepsi belli bir ortamda ortaya çıkıyor. Ortam değişince kayboluyorlar.
Anlatının zarar verdiği yer
Güçlü yanlar anlatısının üç somut riski var.
Destek ihtiyacını görünmez kılıyor. "DEHB bir süper güç" cümlesi yaygınlaştıkça, düzenleme talep etmek zorlaşıyor. Bir avantajsa neden desteğe ihtiyacın var?
Başarı zorunluluğu üretiyor. Bu anlatı, iyi gitmeyen insanlara ikinci bir yük bindiriyor: hem zorlanıyorsun hem de sözde avantajını kullanamıyorsun.
Tabloyu hafifletiyor. Dünya Federasyonu uzlaşı metni (Faraone ve ark., 2021), tedavi edilmeyen DEHB'nin eğitim, iş, sağlık ve kaza riski gibi alanlarda ölçülebilir olumsuz sonuçlarla ilişkili olduğunu açıkça ortaya koyuyor. Bu tabloyu bir yetenek anlatısıyla örtmek, insanları tedaviden uzaklaştırabiliyor.
Yalnızca kayıp anlatısının sorunu
Karşı uç da sağlıklı olmuyor. Yalnızca eksiklikle tanımlanan bir tablo, kimlikle ilgili bir çöküntü üretiyor.
Schrevel ve arkadaşlarının (2016) çalışması burada önemli bir soru soruyor: tedavi, kişinin başka biri olması anlamına mı geliyor? Katılımcılar bu gerilimi doğrudan yaşıyor.
Kendini yalnızca eksikleriyle tanımlayan biri, sistemleri kurmak için gereken enerjiyi de bulamıyor.
Daha dürüst bir çerçeve
Ortada duran ve daha çok işe yarayan bakış şu: DEHB, ortama göre değişen bir uyum farkı.
Kötü uyum örneği: Uzun toplantılar, sabit çalışma saatleri, sürekli evrak, düşük geri bildirim, öngörülebilir ve yavaş ilerleyen işler.
İyi uyum örneği: Kısa döngüler, hızlı geri bildirim, değişken görevler, kriz yönetimi, ilgi duyulan bir alan.
Aynı kişi ilk ortamda yetersiz, ikincisinde çok iyi görünüyor. Değişen kişi değil ortam.
Bu çerçeve iki şeyi birden mümkün kılıyor: destek istemeyi ve iyi olduğun yeri aramayı.
Güçlü yanları kullanılabilir kılmak
Bu özelliklerin gerçekten işe yaraması için düzenlenmesi gerekiyor:
- Hiperodağı planla. Kendiliğinden gelmesini beklemek yerine, ilgi duyduğun işi enerjinin yüksek olduğu saate koymak.
- Krizi yapay olarak üret. Ara teslim tarihleri, başkasına verilen sözler. Sözlükte aşamalı teslim.
- Fikirleri yakala. Hızlı gelen fikirler kaydedilmediğinde kayboluyor. Yakalama alışkanlığı bu yüzden önemli.
- Bitirme kısmını dışarıdan destekle. Başlamak ve fikir üretmek güçlü tarafsa, bitirmek için sistem gerekiyor.
Özet
DEHB ne bir süper güç ne yalnızca bir eksiklik. Ortama göre değişen bir uyum farkı ve bu çerçeve, hem yardım istemeyi hem kendine değer vermeyi aynı anda mümkün kılıyor.