DEHB'de spor salonu üyeliği neden yarım kalıyor?

Ocak ayında resepsiyondaki görevli kartı uzatıyor, imzayı atıyorsun, "ilk hafta deneme" diyor. Üç hafta sonra kart cüzdanın bir köşesinde duruyor ve her ayın başında hesaptan bir tutar çekiliyor. Bunu yaşayan tek kişi DEHB'liler değil. Ama bizde kapının neden kapandığı biraz farklı, o fark anlaşılınca da çözüm değişiyor.

Salonu çoğu zaman sporu sevmediğimiz için bırakmıyoruz. Bırakıyoruz çünkü salona gitmek, tek bir hareket yerine bir dizi küçük kararın arka arkaya doğru gitmesini istiyor ve DEHB'de o zincirin en zayıf halkası her zaman bir yerden kopuyor.

Üyelik neden bu kadar kolay alınıyor

Kayıt anı iyi hissettiriyor. Dai ve arkadaşlarının çalışmasında, haftanın, ayın ya da dönemin başlangıcı gibi zamansal dönüm noktalarından sonra spor salonu ziyaretleri artıyordu (Dai ve ark., 2014). Yeni bir yıl, yeni bir ay, yeni bir iş. Eskiyi geride bıraktığın o küçük an, "bu sefer gideceğim" cümlesini kolay kuruyor. Aynı duyguyu DEHB'de yarım kalan kurslar yazısında kurs kayıtları için anlatmıştım. Mekanizma neredeyse aynı: kaydolmak, yapmış olmak gibi hissettiriyor.

İkinci neden ödülün uzaklığı. Sporun sana verdiği şeyler haftalar sonra fark ediliyor, o akşamki karşılığı ise yorgunluk, soyunma odası ve dönüş yolu. DEHB'li kişilerin küçük ama hemen gelen ödülü, büyük ama gecikmiş ödüle daha sık tercih ettiği araştırmalarda tekrar tekrar bulunuyor. Bu yüzden üyelik, aldığın gün en değerli, üçüncü haftada en değersiz oluyor.

Üçüncüsü herkes için geçerli bir veri. DellaVigna ve Malmendier (2006) ABD'deki salon üyeliklerine baktı ve aylık üyelik alanların çoğunun, gittiği kadar tek giriş ücreti ödese daha az vereceğini gösterdi. Yani paranın boşa gitmesi bir DEHB özelliği değil. Yalnızca bizde zincirin kopma noktaları daha fazla ve daha erken geliyor. Bu verinin Türkiye'deki salonlar için aynı oranda geçerli olduğunu söyleyemem, ama mantığın burada da işlediğini tahmin ediyorum.

Salon DEHB'li biri için nerede tıkanıyor

Diyelim ki salı akşamı gitmeyi planladın. Önce çanta lazım. Spor kıyafetin temiz mi? Kulaklık şarjlı mı? Kartı nereye koymuştun? İş çıkışı eve uğramak mı yoksa direkt gitmek mi? Eve uğrarsan kanepe, mutfak, bir bildirim. Her adım ayrı bir karar noktası ve her karar noktası "bugün olmasa" demek için fırsat. Bu, görev felcindeki başlayamama halinin tam kendisi: iş zor olduğu için değil, başlangıca kadar yol uzun olduğu için başlanmıyor.

Sonra tekrar var. Aynı aletler, aynı sıra, aynı yirmi dakikalık koşu bandı. İlk hafta yenilik seni taşıyor. Üçüncü haftada "bunu zaten biliyorum" duygusu geliyor ve ilgi çekiliyor. Egzersiz araştırmalarında zihinsel olarak da uğraştıran hareketlerin (kural takip etmek, karar vermek, değişen duruma uyum sağlamak) düz koşuya göre daha büyük etki gösterdiği bildiriliyor. O çalışmaların çoğu çocuk ve ergenlerde yapılmış, yetişkinler için veri daha az. Yine de gündelik tablo tanıdık: sıkıcı olan şey bırakılıyor.

Bir de dışarıdan gelen yapı yok. Serbest salona gitmediğinde kimse sormuyor. Ders, antrenör ya da eşlikçi olmadığında, gitmek tamamen o akşamki kendi iç sesine kalıyor. Eşlikçi çalışma yazısında anlattığım mantık hareket için de geçerli: başka birinin seni beklediğini bilmek eşiği ciddi biçimde düşürüyor.

Kaydolmadan önce kendime soracağım şeyler

Bunlar gerçek bir liste, o yüzden madde madde yazıyorum:

• Kapıdan kapıya kaç dakika? Eve ya da işe yürüme mesafesindeyse tutma ihtimali artıyor. Arabayla yirmi dakika çekilen bir salon, bence DEHB'li biri için baştan kaybedilmiş bir yer.
• Deneme süresi var mı? Bir hafta ücretsiz denemede kaç kez gidiyorsun? İki kez gidemiyorsan üç ay sonra da gitmeyeceksin.
• Aylık iptal mümkün mü? Yıllık peşin ödemede "ödedim, o halde giderim" düşüncesi çoğu insanda işlemiyor. Para ödenmiş olunca konu kapanıyor, gitme isteği artmıyor.
• Saatli ders var mı? Belirli saatte başlayan bir ders, "ne zaman gitsem" sorusunu ortadan kaldırıyor.
• İptal nasıl yapılıyor? Yazılı mı, şubeye gitmek mi gerekiyor? Çıkış yolunu baştan öğren, çünkü gitmeyi bıraktığın ay bunu araştıracak enerjin olmuyor.

Tutmak için kurulan düzen

Burada büyük hedef koymuyorum. Haftada iki gün, her biri yirmi dakika. Gerisi bonus. İlk dört hafta amaç antrenman yapmak değil, salonun kapısından girip çıkma alışkanlığını yerine oturtmak.

Çantayı bir akşam önce hazırla ve kapının yanına bırak. Spor kıyafeti çantanın içinde olsun, sabah ya da öğleden sonra "giyerim" demeyeyim. İş çıkışı gidiyorsan eve uğrama, doğrudan salona git. Evin çekim gücü, en sağlam planı bile eritiyor.

Plana bir "eğer-o zaman" cümlesi ekle. Gollwitzer ve Sheeran'ın (2006) meta analizi, hedefi belirli bir durumla bağlayan bu tür niyetlerin hedefe ulaşmayı artırdığını gösteriyor. Mesela: "Salı ve perşembe günleri işten çıktığımda doğrudan salona yürüyeceğim." Aynı cümleyi telefona hatırlatıcı olarak da yaz. Böylece kararı o akşamın keyfine bırakmayıp önceden vermiş oluyorsun.

Süre konusunda da gerçekçi ol. Lally ve arkadaşlarının (2010) çalışmasında bir davranışın otomatikleşmesi ortanca 66 gün sürdü ve kişiden kişiye çok büyük fark vardı. Yani üç hafta sonra hala zorlanıyorsan bu bir sorun işareti değil, normal. Alışkanlık kurma konusunu DEHB'de alışkanlık kurmak yazısında daha ayrıntılı anlattım.

Bir günü kaçırdığında telafiye kalkma. Ertesi gün iki seans yapmaya çalışmak, sporu yapılacaklar listesinden çıkarıp borç listesine taşıyor. Bir sonraki planlı gün normal seansı yap, o kadar. Uzun süredir hareketsizsen ya da bir sağlık sorunun varsa, ağır bir programa başlamadan önce hekimine danış.

Salon olmayınca ne olur

Salon tek yol değil. DEHB'de spor gerçekten işe yarar mı yazısında anlattığım gibi, kural ve karar isteyen hareketler (dans, dövüş sanatları, tırmanma, takım sporları) daha çok tutuyor. Bu kanıt da sınırlı ve çoğunlukla çocuklardan geliyor, o yüzden "kesin böyle" diyemem. Ama kendi kendine sıkılıp gitmeyi bırakan biri için, her hafta aynı saatte başlayan bir dans dersi çoğu zaman salondaki serbest antrenmandan daha tutarlı bir seçenek.

Yürümek de ciddiye alınmalı. Ben yürümeyi seviyorum ve en az direnç gösterdiğim hareket bu. Zor bir işten önce on beş dakikalık tempolu yürüyüşün o iş için kısa bir odak penceresi açtığı bildiriliyor, bunu DEHB ve hareket yazısında yazdım. Bu etki çocuklarda ölçülmüş bir tek seanslık etki, yetişkinlere aynen taşımak için veri sınırlı. Ama yürüyüşün maliyeti sıfır ve iptal edilecek bir üyeliği yok.

Üyeliği bırakmak başarısızlık mı

Hayır. Kartı iptal etmek, aylık kesintiyi durdurmak ve kendine "bu bana uymadı" demek, sessizce ödemeye devam etmekten çok daha dürüst. Her ay sana gitmediğini hatırlatan bir kesinti, utancı canlı tutuyor. Para tarafı için DEHB ve para yönetimi yazısındaki otomatik ödeme mantığı burada da geçerli: görünmez harcamaları yılda bir kez elden geçirmek lazım.

Bir sonraki sefer için kendine bir kural koy: kampanya günü kayıt olma, bir gün bekle. Ertesi gün de yürüme mesafesi, ders saati ve iptal koşulu net geliyorsa al.

Bana kalan

Bana kalırsa mesele "salon mu, ev mi" değil. Mesele, hareketin senin gününde bir yeri olup olmadığı. Salon bunun bir biçimi. Yürüyüş, dans dersi, bir arkadaşla yapılan haftalık maç da başka biçimleri.

Ben olsam üyelikten önce yürüyerek gidebileceğim, saatli dersi olan, ay ay iptal edilebilen bir yer ararım. Böyle bir yer yoksa kartı da almam. Sonra gideceğim günü ve saati önceden yazar, çantayı kapıya koyar, ilk dört hafta yalnızca kapıdan girip yirmi dakika kalmayı hedeflerim.

Üç haftadır gitmiyorsan üyeliği elinde tutmak zorunda değilsin. Salonu bırakmak ile hareketi bırakmak aynı şey değil, birini bırakıp diğerini sürdürebilirsin. Ben bu ayrımı kendime ne kadar erken yapsam, o kadar az utanç taşıyacağımı düşünüyorum.