DEHB'li çocukta tatil sonrası okula dönüş

Diyelim ki yaz tatilinde çocuk gece yarısı yatıp onda uyanıyor. Okulun ilk pazartesisi alarm 07:00'de çalıyor. Bedeni için bu, saat 04:00'te kalkmak gibi bir şey. Sen "hadi, giyin" diyorsun, o yatakta yüzünü yastığa gömüyor, servis kapıda bekliyor ve gün daha başlamadan bir tartışma çıkıyor.

Bu sahnede kimse kötü niyetli değil. Tatilde uyku kaymış, ekran kuralı gevşemiş, sabah adımları aklından çıkmış. DEHB'li çocukta bu üçü birlikte geri çağrılınca zorlanma normalden büyük görünüyor, çünkü geçişler ve düzen kurmak zaten zor olan alanlar. Tatil dönüşüne özel, DEHB'li çocuklarda yapılmış denetimli bir çalışma bilmiyorum. Aşağıdakiler uyku, rutin ve davranışsal ebeveyn eğitimi ilkelerinden türettiğim öneriler. Yani mantıklı ve genel olarak kanıtlı ilkeler, ama "tatil sonrası için sınandı" diyemem.

Uyku saatini geri çekmek

Yatış saatiyle uğraşmak çoğu zaman boşuna. Uyku gelmeyen çocuğu 21:30'da yatağa koyarsan bir saat tavana bakar, yatağı da gerginlikle ilişkilendirir. Bence önce uyanış saatini çekmek gerekiyor, yatış saati onun arkasından geliyor.

Yaz tatilinde uyanış 10:00, okul kalkışı 07:00 ise fark üç saat. Her sabah 30 dakika öne çekersen altı günde kapanır. Çocuk bunu zor kaldırıyorsa 20 dakikayla yedi sekiz güne yay. Yaz tatili sonunda okuldan iki hafta önce başlamak rahat bir süre, son hafta ise sabit tutmak için kalıyor. Sömestrde fark genelde bir iki saat olduğu için üç dört gün yeter.

Sabah yaptığın iki şey büyük fark yaratıyor. Perdeyi aç, mümkünse çocuğu on beş dakika dışarı çıkar ya da en azından aydınlık bir pencerenin yanına oturt. Sabah ışığı uyku saatini öne çekmeye yardım eder, bu genel uyku bilgisi. Ve hafta sonu uykuyu kaydırma: cumartesi 09:30'a kadar uyumak, pazartesiyi yeniden zorlaştırıyor. Hafta sonu uyanışı okul günüyle en fazla bir saat farklı tut.

Akşam tarafı için DEHB'li çocukta uyku yazısındaki yatma öncesi düzeni kullanabilirsin. Çocuk çok geç yatıp sabah hiç kalkamıyorsa, ya da horlama ve uykuda nefes duraklaması gibi şeyler varsa o yazının hekime gitme bölümüne bak.

Sabahı bir kez prova et

Okulun ilk sabahı sabah rutininin de ilk günü olmamalı. Hafta sonu, okuldan bir önceki cumartesi ya da pazar, bir sabahı gerçek okul sabahı gibi yürüt. Alarm, giyinme, kahvaltı, diş fırçalama, çanta, ayakkabı. Hiç acele ettirmeden, bir kronometreyle. Gerçekten kaç dakika sürdüğünü yaz. Çoğu ailede bu süre tahminden uzun çıkıyor, ilk gün hesap yanlış çıkınca "geç kalıyoruz" paniği başlıyor.

Provadan çıkan sürenin üstüne 10 dakika ekle, alarmı ona göre kur. Sabah adımlarını çocukla birlikte kağıda dök, kapıya as. Planın nasıl hazırlanacağı DEHB'li çocukta sabah rutini yazısında ayrıntılı. Burada tek önerim: planı okuldan önceki hafta asıp bir iki gün tatilde de uygula. Okul sabahı yeni bir şey gibi gelmesin.

Bir de akşam hazırlığı var. Çantayı, kıyafeti, okul kıyafetinin çorabına kadar, yarına hazırla. Servis, yol, kantin parası gibi tatilde unutulan küçük şeyler ilk haftada çok çıkıyor. Bir kağıda yaz, çantanın ön gözüne koy.

Kalkış sırasında takılma olursa küçük bir "eğer-o zaman" cümlesi işe yarayabilir: "Alarm çaldığında ışığı açıp yatağın ucuna oturuyorum." Bu tür niyet cümlelerinin etkisi araştırmalarda gösterildi (Gollwitzer ve Sheeran, 2006), ama çoğu çalışma yetişkinlerde. Çocuk için denenmesi gereken bir fikir olarak bak. Nasıl kurulduğuna eğer-o zaman planı nasıl kurulur yazısından bakabilirsin.

Tatil ekran düzeninden çıkış

Tatilde ekran kuralı çoğu evde gevşiyor. Bunu kendine suç sayma, normal. Okulun başlamasıyla birden "günde yarım saat" demek ise çocuk için hem kayıp hem de ani bir geçiş. DEHB'li çocukta zaten zor olan şey geçişler, bunu DEHB'de geçiş güçlüğü yazısında anlattım.

Ben olsam sırayı şöyle kurardım. İlk olarak yatmadan bir saat önce ekranı kapatmayı geri getir, çünkü uykuya etkisi en doğrudan olan bu. Telefon ya da tablet gece yatak odasında kalmasın. İkinci olarak, okuldan beş altı gün önce gündüz ekran süresini her gün biraz azalt, ani kesme yapma. Üçüncü olarak, okul günlerinin kuralını önceden çocukla konuşup bir yere yaz, ilk pazartesi sürpriz olmasın. Ekran konusunun genel çerçevesi çocuklarda ekran ve DEHB yazısında.

Ekrana alternatif olarak tatilin son günlerinde dışarıda geçirilen bir saat bile işe yarıyor. Hem uykuyu hem sabah enerjisini destekler, sıkıntıyı bastırmak için de iyi bir yedek.

İlk hafta öğretmene kısa bir not

Öğretmenle görüşmeyi ilk ay sonuna bırakma. İlk iki hafta düzen kurulurken öğretmen çocuğu yeni tanıyor ya da tatilden sonra yeniden gözlemliyor, erken kurulan iletişim de kolay oturuyor. Uzun bir görüşme gerekmiyor. İlk haftanın içinde kısa bir mesaj ya da yazılı not yeterli. Uzun bir görüşme gerekirse DEHB'li çocuğun öğretmeniyle görüşmek yazısındaki hazırlığa bak.

Örnek bir not şöyle olabilir:

"Merhaba, tatilden dönüş haftalarında [çocuğun adı] uyum sürecinde olacak, sabahları ve ders başlarında biraz yavaş açılabilir. Geçen dönem işe yarayan şey, yönergeyi hem sözlü hem tahtadan yazılı vermekti. Bu dönem için tek isteğim, ilk iki hafta ödev yükünü hafif tutmanız. İlk haftanın sonunda iki dakikanızı alıp nasıl gittiğini konuşabilir miyiz?"

Üç şey var burada: geçen dönemden işe yarayan bir ayrıntı, tek bir istek, ve bir kısa takip zamanı. İsteği tek tutmak önemli. Beş maddelik liste "yük bindirme" gibi okunabilir, tek istek denenir.

Ödev düzenini küçük başlatmak

Tatil sonrası en sık yapılan hata, ilk günden "eski düzene dön" demek. Ödev saatini, yerini ve ilk adımını ilk hafta yeniden kurmak, ödevi bitirmekten daha önemli. Birinci hafta için basit bir ölçü: aynı saatte, aynı masada, ödev için 10 dakika. Ödev bitmediyse bile 10 dakika sonunda bırak. Amaç saati ve yeri oturtmak.

İkinci haftada süreyi öğretmenin verdiği yüke göre yavaşça büyüt. Ödevin hangi halkasında takıldığını bulmak için DEHB'li çocukta ödev takibi yazısındaki not etme, eve getirme, hatırlama zincirine bak. Tatil sonrası en çok kopan halka çoğu zaman "ödevi çantaya koymak". İlk hafta ödev çantaya mı girdi diye akşam birlikte bakmak yeterli.

Tatilde öğrenme kaybı kaygın varsa, ilk hafta bu konuya girme. Önce düzen, sonra içerik. Kaybın ne kadar önemli olduğuna ve nasıl kapatılacağına DEHB'li öğrencide yaz tatili öğrenme kaybı yazısında değindim. Tatili önceden nasıl planlarsan dönüş de o kadar kolay olur, bu kısım için yaz tatili etkinlik planı yazısı da var.

İki haftalık takvim

Hepsini bir arada görmek için basit bir sıra:

• Okuldan 5-7 gün önce (yaz) / 3 gün önce (sömestr): uyanış saatini öne çekmeye başla, sabah ışığı, ekran kapanış saati geri gelsin.
• Okuldan önceki hafta sonu: sabah provası, çanta ve kıyafet hazırlığı, okul günü ekran kuralı konuşulsun.
• İlk hafta: 10 dakikalık ödev oturması, öğretmene kısa not, akşam çanta kontrolü.
• İkinci hafta: ödev süresi yavaşça büyür, öğretmenle kısa takip, sabah planında aksayan adım düzeltilir.

Alışkanlıkların oturması iki haftadan uzun sürebilir. Yetişkinlerde yapılan bir çalışmada yeni bir davranışın otomatikleşmesi için ortanca süre 66 gün çıktı, kişiden kişiye çok fark vardı (Lally ve ark., 2010). Çocuklar için bu sayıyı aynen taşıyamam, ama ilk iki haftanın bitiş çizgisi olmadığını hatırlatıyor.

Bana kalan

Tatil sonrası dönüşün başarısı ilk gün nasıl geçtiğiyle ölçülmüyor. Bence iyi bir ölçü, ikinci haftanın sonunda sabah çatışmasının azalması. İlk gün gözyaşı, geç kalma, unutulan çanta olabilir. Bunlar plan başarısızlığı değil, dönüşün olağan gürültüsü.

Ben olsam hazırlığa uykuyla başlardım, çünkü diğer her şey uyku üzerine kuruluyor. İkinci sırayı ekran kapanış saatine verirdim, üçüncüyü de sabah provasına. Öğretmene yazılacak not ve ödev düzeni, bu üçü yerine oturunca daha kolay yerleşiyor.

Bir de kendine karşı sabırlı ol. Tatilden dönüş senin için de zor: sen de sabah alarmına, servise, ödev kavgasına yeniden alışıyorsun. Çocuğun ilk iki hafta zorlanması beklediğin bir şey olsun, bunu baştan kabul etmek tartışmaları kısaltıyor. İki haftanın sonunda sabah hala her gün çatışmaya dönüyorsa, o zaman öğretmene ve hekime bunu açıkça anlat. Çocuğun durumunu belki yeniden değerlendirmek gerekiyordur.